Bánh xe là bộ phận vali hỏng sớm nhất, và chất lượng bánh quyết định vali kéo có êm, có thẳng, có bền hay không. Bánh tốt có mặt bánh bằng nhựa dẻo hoặc cao su tổng hợp mềm, có vòng bi ở trục quay, chân bánh chắc và bắt vít thay được. Bánh kém thường là nhựa cứng, không vòng bi, chân bánh tán chết vào vỏ, kéo ồn và gãy ở lần va đầu tiên vào bậc thềm.
Bài này đi sâu vào riêng bộ bánh: các kiểu bánh và khi nào chọn kiểu nào, cách đọc chất lượng bánh bằng tay, vì sao bánh kêu và kéo lệch, cách thay bánh gãy và mang đi thợ thì hỏi gì. Những phần khác của vali như vỏ, khoá, cần kéo đã có bài riêng.
Các kiểu bánh xe vali và chỗ mạnh, chỗ yếu
Bánh vali chia theo số bánh và cách gắn. Mỗi kiểu hợp một kiểu đường và một thói quen kéo khác nhau.
| Kiểu bánh | Cách di chuyển | Mạnh ở | Yếu ở |
|---|---|---|---|
| Hai bánh lắp chìm | Nghiêng vali, kéo sau lưng | Bánh nằm lõm trong góc vỏ, ít gãy; bánh to, đi được vỉa hè gồ ghề | Phải nghiêng, mỏi tay khi đi xa; không đẩy đứng được |
| Bốn bánh xoay đơn | Đẩy đứng hoặc kéo nghiêng | Linh hoạt ở sảnh, hành lang hẹp | Bánh nhỏ, nhô ra ngoài, dễ gãy khi va |
| Bốn bánh xoay đôi | Đẩy đứng hoặc kéo nghiêng | Êm, ổn định hơn bánh đơn, chia tải ra hai bánh | Chiếm thêm thể tích; vẫn nhô ra ngoài vỏ |
| Bốn bánh có khoá bánh | Như bốn bánh, thêm nút khoá | Đứng yên trên tàu, xe buýt, sàn nghiêng | Thêm một cơ cấu có thể hỏng |
Bốn bánh xoay rất dễ chịu trên sàn sân bay, nhà ga phẳng. Nhưng đường phố Việt Nam nhiều vỉa hè lát gạch, nắp cống, dốc xe máy và bậc thềm cao; ở đó bánh nhỏ dễ vấp, kẹt và gãy. Người hay kéo vali trên đường phố, về quê, đi chợ nên cân nhắc bánh lớn, hoặc ít nhất kéo nghiêng trên hai bánh sau thay vì đẩy đứng cả bốn bánh.
Không có kiểu nào thắng tuyệt đối. Điều quan trọng là biết mình kéo vali chủ yếu ở đâu: sân bay và khách sạn, hay vỉa hè và đường làng.
Giải phẫu một bộ bánh: mặt bánh, lõi, vòng bi, chân bánh
Mặt bánh. Lớp ngoài cùng tiếp xúc với đất. Mặt bằng nhựa dẻo hoặc cao su tổng hợp mềm êm, bám, ít ồn và hút bớt rung. Mặt bằng nhựa cứng kêu lạch cạch trên gạch, truyền rung lên tay và mòn thành mặt phẳng sau một thời gian.
Lõi bánh. Phần nhựa cứng bên trong giữ hình bánh. Lõi tốt không bị méo khi ấn mạnh mặt bánh. Lõi rỗng, mỏng dễ vỡ khi bánh va vào cạnh bậc thềm.
Vòng bi ở trục bánh. Ở bánh tốt, trục quay đi qua vòng bi nên bánh quay trơn, ít mòn trục. Bánh không vòng bi quay trên trục trơn, lâu ngày mòn lỗ trục, bánh lắc, kéo lệch.
Trục xoay của bánh xoay. Ở vali bốn bánh, mỗi chân bánh còn một trục đứng cho bánh xoay quanh. Trục này có vòng bi phẳng thì xoay êm; không có thì xoay rít, dễ kẹt cát.
Chân bánh. Khối nhựa hoặc kim loại nối bánh với vỏ vali. Chân bánh chịu toàn bộ va đập khi vali bị thả xuống. Chân to, có gân gia cố, bắt vít xuyên vào tấm đệm bên trong vỏ là tốt. Chân mảnh, tán chết bằng đinh tán là khó thay.
Kiểm bánh xe ngay tại cửa hàng
Bánh không thể đọc qua ảnh hay thẻ treo. Khi đứng trước vali, làm lần lượt:
- Lật vali, quay từng bánh bằng tay. Bánh tốt quay trơn, quay lâu, không lắc ngang.
- Lắc ngang từng bánh. Bánh lắc nhiều là trục lỏng hoặc lỗ trục rộng; lúc mới đã lắc thì đi vài chuyến sẽ lắc hơn.
- Ấn ngón cái vào mặt bánh. Mặt hơi lún là nhựa dẻo hoặc cao su; cứng như đá là nhựa cứng.
- Nhìn chân bánh: tìm đầu vít ở mặt ngoài hoặc mở lót trong xem có vít bắt không. Có vít thì sau này thay được dễ dàng.
- Đặt vali đứng, đẩy thử trên sàn cửa hàng theo đường thẳng. Vali tự lệch sang một bên là bánh lắp lệch hoặc một bánh quay kém.
- Kéo nghiêng vali qua một gờ nhỏ như mép thảm, nghe tiếng. Tiếng lạch cạch to cho biết mặt bánh cứng và chân bánh truyền rung.
- Hỏi người bán có bán bánh thay thế đúng loại không, và bảo hành có tính bánh không.
Kiểm mất chưa đến hai phút, nhưng nói lên gần hết những gì bạn sẽ gặp khi kéo vali trên đường thật.
Vì sao bánh kêu, kéo lệch và mòn nhanh
Kẹt tóc, chỉ và cát. Tóc, sợi chỉ, sợi thảm quấn quanh trục là nguyên nhân phổ biến nhất làm bánh rít và nặng. Sau chuyến đi biển, cát lọt vào vòng bi gây tiếng sạn. Lật vali, dùng nhíp gỡ sợi quấn, lau cát bằng khăn khô hoặc thổi sạch.
Mặt bánh mòn lệch. Kéo nghiêng một phía lâu ngày làm mặt bánh mòn thành vạt, kéo lệch hướng. Thay đổi cách cầm và luân phiên kéo nghiêng, đẩy đứng giúp bánh mòn đều hơn.
Vòng bi khô hoặc gỉ. Vali để trong nhà ẩm, hay kéo qua nước mưa, vòng bi có thể gỉ. Bánh quay không trơn, phát tiếng rè. Có thể nhỏ một chút dầu bôi trơn dạng nhẹ vào trục rồi quay nhiều vòng, lau sạch dầu thừa để không bám bụi.
Chân bánh nứt. Bánh tự nhiên lỏng dần, nghiêng vẹo thường là chân bánh đã nứt bên trong. Lúc đó phải thay cả chân bánh chứ không chỉ thay mặt bánh.
Kéo trên vỉa hè quá nhanh. Bánh nhỏ kéo nhanh trên gạch lát, nắp cống chịu va đập liên tục; mỗi cú vấp là một cú đập vào chân bánh. Chậm lại ở mặt đường xấu, nhấc vali qua bậc thềm thay vì kéo mạnh qua.
Thay bánh xe vali bị gãy: tự làm hay mang thợ
Nếu chân bánh bắt vít, nhiều người tự thay được. Trình tự chung:
- Xác định kiểu hỏng: chỉ vỡ mặt bánh, hỏng trục, hay gãy cả chân bánh.
- Đo bánh cũ: đường kính bánh, độ rộng mặt bánh, đường kính trục; nếu thay cả chân thì đo khoảng cách các lỗ vít và chụp ảnh hình dạng chân.
- Mở lót trong vali ở góc bánh, thường bằng khoá kéo lót hoặc gỡ lớp vải dán. Tìm tấm đệm và các vít bắt chân bánh.
- Tháo vít, giữ lại tấm đệm trong vỏ. Lắp chân bánh mới đúng chiều, siết vít đều tay, không siết quá chặt làm nứt vỏ quanh lỗ.
- Nếu chỉ thay mặt bánh, đẩy trục cũ ra, lắp bánh mới, lắp trục lại và kiểm bánh quay trơn.
- Đặt vali đứng, đẩy thử thẳng và xoay, so với các bánh còn lại.
Chân bánh tán đinh, vỏ đã nứt quanh chân bánh, hay không tìm được bánh cùng kích thước thì nên mang thợ. Muốn thay bánh, thay chân bánh cho vali cũ mà không biết chỗ nhận, có thể tra cửa hàng và xưởng vali, túi xách theo tỉnh trong danh bạ của trang, mang cả vali đến để thợ đo và chọn bánh hợp.
Khi giao vali cho thợ, nên hỏi: thay bánh cùng cỡ hay cỡ khác, có vòng bi không, chân bánh có cần đệm gia cố không, và có thay đồng loạt cả bốn bánh không. Thay một bánh mới giữa ba bánh cũ đã mòn đôi khi làm vali kéo lệch.
Cỡ bánh, vị trí bánh và cái giá phải trả bên trong vali
Bánh to lăn qua khe gạch, nắp cống và gờ giảm tốc dễ hơn bánh nhỏ, vì góc va giữa bánh và chướng ngại nhỏ hơn: bánh lớn "leo" lên gờ, bánh nhỏ "đâm" vào gờ. Đó là lý do xe đẩy hàng ở chợ, ở công trường luôn dùng bánh to. Với vali, bánh to êm hơn rõ rệt trên đường phố, nhưng đổi lại phải có chỗ đặt bánh.
Ở vali bốn bánh, chân bánh nhô ra ngoài vỏ, cộng thêm chiều cao và đôi khi chiếm cả chỗ ở bốn góc dưới. Ở vali hai bánh lắp chìm, góc vỏ được khoét lõm để chứa bánh, nghĩa là bên trong vali có hai hốc gồ lên ở đáy, chiếm một phần thể tích đựng đồ. Khi so hai vali cùng cỡ ghi trên thẻ, hãy mở ra nhìn đáy: hốc bánh to, khoang cần kéo dày đều làm lòng vali hẹp hơn con số bên ngoài gợi ý.
Vị trí bánh cũng ảnh hưởng đến độ vững. Bánh đặt sát mép ngoài vỏ cho vali đứng vững hơn, ít đổ khi đẩy đứng trên tàu xe, nhưng lại dễ va vào tường và mép thềm. Bánh đặt lùi vào trong được che chắn tốt hơn, đổi lại vali dễ lật khi nhồi đồ nặng ở nửa trên. Một mẹo khi xếp đồ: đặt đồ nặng sát phía bánh và sát lưng cần kéo để trọng tâm thấp, vali đứng vững và bánh chịu tải đều.
Cuối cùng là trọng lượng. Bộ bánh đôi chất lượng, có vòng bi, chân bánh gia cố nặng hơn bộ bánh nhựa đơn giản. Chênh lệch không lớn trên tay, nhưng với người hay đi máy bay giá rẻ, mỗi phần trọng lượng của vali rỗng là phần không dùng để đựng đồ. Đây là đánh đổi đáng chấp nhận nếu bạn kéo vali nhiều trên đường thật.
Giữ bánh xe bền hơn trên đường Việt Nam
Phần lớn bánh gãy không phải vì đi xa, mà vì vài cú va đúng lúc: thả vali từ bậc thềm xuống, quăng vali lên hầm xe khách, kéo vali chạy qua đường ray hay gờ giảm tốc. Thói quen nhấc vali qua bậc và đặt xuống bằng hai tay giữ cho chân bánh khỏi những cú đập thẳng đứng, thứ mà bánh nhỏ chịu kém nhất.
Trên vỉa hè lát gạch, kéo nghiêng trên hai bánh sau thường ít vấp hơn đẩy đứng bốn bánh, vì bánh không phải tự xoay theo từng khe gạch. Ở đường đất, đường sỏi, nếu vali không có bánh lớn thì xách tay là cách giữ bánh tốt nhất trong đoạn ngắn.
Sau chuyến đi, lau bánh bằng khăn ẩm, gỡ tóc và sợi quấn quanh trục, để vali ở chỗ khô. Cất vali nằm hoặc đứng trên bánh đều được, nhưng không chất đồ nặng lên vali trong thời gian dài vì bánh nhựa dẻo có thể bị ép biến dạng. Nếu để vali lâu không dùng, trước chuyến đi tới hãy quay thử từng bánh để phát hiện bánh kẹt sớm, tránh đến sân bay mới biết.
Với vali ký gửi, bánh là phần dễ bị va khi băng chuyền đổ dốc hoặc khi vali bị xếp chồng. Không có cách nào kiểm soát được khâu đó, nhưng có thể giảm rủi ro: chọn vali có chân bánh to, nhận vali xong thì kiểm bánh ngay tại băng chuyền, thấy bánh gãy hay nứt thì báo hãng ngay theo thủ tục hành lý hư hỏng, đừng để về nhà mới phát hiện.
Câu hỏi thường gặp
Vali hai bánh có lỗi thời không?
Không. Vali hai bánh lắp chìm ít gãy bánh hơn vì bánh nằm lõm trong vỏ, bánh lại thường to, đi đường gồ ghề tốt. Nhược điểm là phải kéo nghiêng, mỏi tay khi đi quãng dài trên sàn phẳng. Người hay đi đường phố, đường làng vẫn chọn kiểu này.
Bánh đôi có thật sự bền hơn bánh đơn không?
Bánh đôi chia tải ra hai bánh nhỏ đặt song song nên thường êm và ổn định hơn, đỡ lắc khi đẩy đứng. Nhưng độ bền còn phụ thuộc chân bánh, vòng bi và chất liệu. Một bánh đơn chất lượng tốt có thể bền hơn bánh đôi làm ẩu.
Thay bánh có làm mất bảo hành vali không?
Tuỳ chính sách từng nơi bán. Nếu vali còn bảo hành mà bánh gãy, hãy liên hệ nơi bán trước khi tự thay. Sau khi hết bảo hành thì tự thay hoặc mang thợ đều được; giữ lại bánh cũ để so kích thước nếu cần.
Có nên tháo bánh vali để mang lên khoang máy bay cho vừa?
Không nên. Bánh là một phần kết cấu, tháo ra lắp vào nhiều lần làm lỗ vít trên vỏ mòn, chân bánh lỏng. Nếu vali chỉ vượt kích thước xách tay một chút, nên chọn vali khác hợp hơn hoặc ký gửi theo quy định của hãng.
Bánh xe vali bị kêu có nguy hiểm không?
Thường chỉ gây khó chịu, nhưng tiếng kêu là dấu hiệu bánh có vấn đề: kẹt sợi, mòn lệch, vòng bi khô hoặc chân bánh nứt. Kiểm sớm giúp phát hiện chân bánh nứt trước khi bánh gãy hẳn giữa đường, nhất là trước các chuyến đi dài.
Có thể lắp bánh to hơn bánh gốc không?
Có thể, nếu chân bánh và góc vỏ có đủ chỗ. Bánh to lăn qua gờ tốt hơn nhưng làm vali cao thêm, có thể vượt kích thước xách tay, và lực đòn bẩy lên chân bánh lớn hơn. Nên để thợ đánh giá chân bánh có chịu được không.