Trong các mẹo thử da thật truyền nhau trên mạng, chỉ hai phép đáng tin và không làm hỏng túi: xem mặt cắt ở mép (da thật lộ thớ sợi đan xen, giả da lộ lớp vải dệt hoặc lớp xốp đều đặn) và gập, ấn để xem nếp nhăn (da thật nhăn li ti, không đều, nhả dần; giả da nhăn thành nếp to, đều, hoặc bật lại như cao su). Phép nhỏ nước chỉ đúng với da không phủ màu. Phép đốt thì đúng về nguyên lý nhưng làm cháy túi, và sai với da có lớp phủ dày. Cân nặng tay gần như không nói lên điều gì.
Lý do là phần lớn túi da bán ở Việt Nam là da đã được hoàn thiện: phủ màu, phủ bóng, dập vân. Lớp hoàn thiện này làm da thật phản ứng gần giống giả da trước nước và lửa, trong khi giả da đời mới lại được làm cho mềm, ấm tay, có vân như da. Biết mỗi phép thử dựa vào tính chất nào của da, bạn sẽ biết lúc nào tin được nó và lúc nào không.
Da thật và giả da khác nhau ở cấu trúc, không ở bề mặt
Da thật là tấm da động vật đã thuộc: bên trong là mạng sợi collagen đan chéo vào nhau theo mọi hướng, dày đặc ở phía mặt cật và thưa dần về phía mặt thịt. Chính mạng sợi này cho da độ dai, khả năng thở, khả năng hút ẩm và cách nhăn rất riêng. Bề mặt có thể bị mài, phủ màu, dập vân tuỳ ý; cấu trúc bên trong thì không giả được.
Giả da (PU, PVC, microfiber) là lớp nhựa tráng lên một tấm nền: vải dệt, vải không dệt hoặc sợi siêu mảnh. Lớp nhựa quyết định bề mặt, tấm nền quyết định độ bền. Giả da tốt có thể rất giống da khi nhìn và sờ mặt ngoài, nhưng mặt cắt, mặt sau và cách nó biến dạng khi bị gập thì vẫn là của nhựa và vải.
Từ đó rút ra nguyên tắc: phép thử nào nhìn vào cấu trúc thì đáng tin, phép thử nào chỉ nhìn bề mặt thì dễ nhầm. Nhỏ nước, ngửi, sờ độ ấm, nhìn lỗ chân lông đều là thử bề mặt. Xem mặt cắt, xem mặt sau, gập và ấn là thử cấu trúc. Phép đốt thử thành phần, nhưng nó phá huỷ đúng chỗ bị đốt và bị lớp phủ đánh lừa.
Bảng đối chiếu các mẹo thử phổ biến
Các mẹo dưới đây xếp từ đáng tin nhất đến kém tin nhất. Cột cuối là trường hợp phép thử cho kết quả sai:
| Phép thử | Da thật thường cho thấy | Giả da thường cho thấy | Khi nào dễ nhầm |
|---|---|---|---|
| Xem mặt cắt ở mép | Thớ sợi đan rối, mặt thịt xơ mịn | Lớp nhựa mỏng trên nền vải dệt hoặc lớp xốp | Mép đã sơn kín, phải tìm chỗ hở |
| Gập và ấn | Nếp nhăn li ti, không đều, nhả chậm | Nếp to, đều, hoặc bật lại nhanh như cao su | Da phủ dày, da ép từ da vụn |
| Xem mặt sau | Mặt thịt xơ, có sợi tơ | Vải dệt ô đều hoặc vải không dệt | Túi có lót kín, không nhìn được |
| Nhỏ nước | Da không phủ thấm, sậm màu rồi khô dần | Nước đọng thành giọt | Da thật phủ màu cũng không thấm |
| Lỗ chân lông, vân | Lỗ không đều, vân lệch nhau | Vân lặp lại theo chu kỳ | Da thật dập vân cũng đều |
| Đốt mép | Cháy xém, mùi tóc khét, tro bở | Chảy nhựa, co lại, mùi nhựa khét | Lớp phủ cháy trước, làm hỏng túi |
| Cân nặng tay | Không có quy luật | Không có quy luật | Gần như luôn sai |
Nhìn bảng sẽ thấy không phép thử nào đứng một mình đủ để kết luận. Cách làm đúng là gộp hai ba phép thử cấu trúc, rồi đối chiếu với lời ghi trên nhãn và lời người bán.
Mặt cắt và mặt sau: hai chỗ đáng xem nhất
Mép của túi da thường được sơn cạnh, dán viền hoặc gấp mép, nên bạn ít khi thấy mặt cắt trần. Chỗ dễ tìm nhất là đầu quai luồn qua khoen, mép miếng da treo khoá, mép trong của ngăn phụ, hoặc lỗ đục để bắt đinh. Dùng đèn điện thoại chiếu nghiêng và nhìn gần: da thật lộ ra một khối sợi rối như nỉ dày, màu nhạt dần vào trong, không có lớp phân tách rõ ràng.
Giả da lộ cấu trúc nhiều lớp: một lớp nhựa mỏng, đồng màu, nằm trên một lớp vải. Nếu là giả da microfiber, lớp nền là khối sợi rất mịn, nhìn gần cũng giống da, nhưng đều tăm tắp, không có chỗ dày chỗ thưa. Da ép từ da vụn (thường bán với tên "da tổng hợp" hoặc vẫn ghi "da thật") có mặt cắt như bìa các tông nén, bóp mạnh thì vụn bở.
Mặt sau của da chỉ thấy được ở túi không lót hoặc phần lót hở. Mặt thịt của da thật xơ, có sợi tơ ngắn, sờ hơi nhám, có chỗ dày chỗ mỏng. Mặt sau của giả da là vải dệt ô đều, vải thun, hoặc lớp vải không dệt trông như giấy lau. Túi bán như da bò nguyên tấm mà mặt sau là vải dệt thì không cần thử thêm gì nữa.
Gập và ấn: đọc cách tấm da nhăn
Lấy ngón cái ấn mạnh xuống một vùng phẳng của thân túi, hoặc gập nhẹ một góc quai. Da thật có mạng sợi đan chéo nên khi bị nén, bề mặt dồn lại thành nhiều nếp nhăn nhỏ li ti, toả ra không đều quanh điểm ấn, giống da mu bàn tay khi bạn vặn nhẹ. Thả tay ra, nếp nhăn nhả chậm, có khi để lại vết hằn mờ một lúc.
Lớp nhựa của giả da phản ứng khác: nếp nhăn ít, to và đều, hoặc bề mặt căng lên rồi bật về gần như ngay lập tức. Giả da PVC dày còn có thể để lại nếp gãy trắng khi gập mạnh. Đây là lý do thợ đồ da hay bóp góc túi đầu tiên khi cầm lên: tay quen sẽ cảm được ngay độ "sống" của da.
Phép thử này cũng có giới hạn. Da thật được phủ màu dày hoặc da hiệu chỉnh bề mặt (mài phẳng rồi phủ lớp màu và dập vân) sẽ nhăn ít đi, gần giống giả da tốt. Da dập vân kiểu caviar hay saffiano cũng cứng hơn, nhăn ít hơn da trơn. Vì vậy khi phép gập cho kết quả lưng chừng, quay lại tìm mặt cắt.
Ba phép thử lan truyền cần dè chừng
Nhỏ nước. Da thật không phủ hoặc phủ mỏng (da aniline, da sáp, da lộn) hút nước nhanh, chỗ ướt sậm màu rồi khô dần. Nhưng phần lớn túi da phổ thông là da đã phủ màu, phủ bóng: nước đọng thành giọt giống hệt trên giả da. Phép thử này chỉ cho biết bề mặt có phủ hay không, không cho biết bên dưới là da hay nhựa. Nhỏ nước lên da aniline đắt tiền còn có thể để lại vệt loang khó xoá.
Đốt mép bằng bật lửa. Về nguyên lý, da là protein nên cháy xém, có mùi khét như tóc cháy, tro bở vụn; nhựa thì chảy, co lại, có mùi nhựa khét, nguội thành cục cứng. Nhưng trên túi, ngọn lửa chạm vào lớp sơn cạnh, lớp phủ màu, chỉ may polyester trước, nên mùi và vết cháy lẫn lộn. Đốt cũng làm hỏng túi ngay chỗ đốt, mất quyền đổi trả, và nguy hiểm với túi có keo dễ bắt lửa.
Lỗ chân lông và vân da. Da thật trơn có lỗ chân lông phân bố không đều, chỗ dày chỗ thưa, vân ở bụng khác vân ở lưng con vật. Giả da in vân bằng trục cán nên hoạ tiết lặp lại theo chu kỳ: nhìn kỹ một khoảng bằng bàn tay sẽ thấy cùng một cụm vân xuất hiện lại. Nhưng da thật dập vân (vân hạt, vân chéo) cũng đều tăm tắp vì được ép bằng khuôn, nên vân đều không có nghĩa là giả da. Phép nhìn vân chỉ có ích khi túi được rao là da trơn tự nhiên.
Cân nặng và độ ấm tay. Túi da thật không nặng hơn giả da theo quy luật nào: da cừu mỏng nhẹ hơn nhiều tấm PVC dày, còn khung, phần cứng, lớp gia cố mới là thứ quyết định trọng lượng. Độ ấm tay thì phụ thuộc lớp phủ và nhiệt độ phòng. Hai mẹo này nên bỏ hẳn.
Thứ tự thử tại quầy hoặc khi nhận hàng
Khi chưa trả tiền hoặc vừa nhận hàng, làm theo thứ tự từ nhẹ đến kỹ, không làm hỏng túi:
- Đọc nhãn chất liệu và hỏi người bán ghi rõ chất liệu từng phần (thân, quai, viền, lót) vào hoá đơn hoặc tin nhắn.
- Tìm một mặt cắt trần: đầu quai, miếng treo khoá, lỗ đinh, mép trong ngăn phụ. Soi bằng đèn chiếu nghiêng.
- Nhìn mặt sau da ở chỗ lót hở hoặc trong ngăn không lót.
- Ấn ngón cái và gập nhẹ ở hai ba vùng khác nhau, so cách nhăn giữa thân và quai (quai hay được làm bằng chất liệu rẻ hơn).
- Nhìn vân dưới ánh sáng xiên: tìm chỗ vân lặp lại theo chu kỳ như hoa văn in.
- Chỉ khi cần chắc chắn và túi là của bạn: nhỏ một giọt nước ở chỗ khuất để biết da có phủ hay không, lau khô ngay.
- Không đốt túi. Nếu nghi ngờ mà giá trị lớn, mang đến thợ đồ da hoặc đơn vị giám định để họ xem mặt cắt bằng kính lúp.
Ghi lại mọi điều người bán khẳng định về chất liệu. Khi túi không đúng như cam kết, lời ghi rõ ràng là căn cứ để đổi trả, còn kết quả phép thử bằng tay của bạn thì khó làm bằng chứng.
Da thật chưa chắc là túi tốt, giả da chưa chắc là túi kém
Mục đích của việc thử không phải để xếp da thật lên trên giả da, mà để biết mình đang trả tiền cho cái gì. Một chiếc túi giả da PU tốt, may kỹ, bán đúng tên là giả da, có thể là lựa chọn hợp lý cho người đi mưa nhiều, không muốn chăm da. Một chiếc túi da thật nhưng là da váng lạng mỏng, phủ dày, may ẩu thì có khi bong tróc sớm hơn.
Vấn đề chỉ nằm ở chỗ bán sai tên. Túi giả da bị rao là da thật, da váng bị rao là da bò nguyên tấm, da ép từ da vụn được gọi chung là "da thật" để tính giá của da nguyên tấm. Các phép thử cấu trúc giúp bạn phát hiện những chỗ lệch giữa lời rao và chiếc túi trong tay, để mặc cả lại, từ chối mua, hoặc yêu cầu đổi trả.
Khi đã biết túi là gì, việc chăm sóc cũng đúng hơn: da không phủ cần tránh nước và dưỡng định kỳ, da phủ màu chỉ cần lau ẩm, giả da cần tránh nắng nóng làm lớp nhựa giòn. Thử đúng cách vì vậy có ích cả sau khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Túi da thật có bị nước làm hỏng không?
Tuỳ lớp hoàn thiện. Da phủ màu chịu được nước mưa nếu lau khô sớm. Da không phủ, da sáp, da lộn dễ loang, sậm màu, cứng lại khi khô nhanh. Túi bị ướt nên lau bằng khăn mềm, nhồi giấy, để khô tự nhiên trong bóng râm, không sấy nóng.
Giả da microfiber có phân biệt được bằng mắt thường không?
Khó hơn PU và PVC vì lớp nền là sợi siêu mảnh trông giống mặt thịt của da. Dấu hiệu là mặt cắt quá đều, không có chỗ dày chỗ thưa, và mặt sau mịn đồng nhất như nỉ. Nếu vẫn không chắc, hỏi người bán ghi rõ chất liệu và nhờ thợ đồ da xem.
Mùi da có dùng để phân biệt được không?
Mùi chỉ là gợi ý. Da thật có mùi da thuộc đặc trưng nhưng có loại được khử mùi gần hết, còn giả da có thể được tẩm hương mùi da. Mùi nhựa nồng thì đáng nghi nếu túi được bán như da thật, nhưng không đủ để kết luận một mình.
Da ép từ da vụn có được gọi là da thật không?
Da ép được làm từ sợi da vụn trộn chất kết dính rồi ép thành tấm, thành phần có da nhưng cấu trúc không còn là tấm da nguyên vẹn. Cách gọi trên nhãn ở mỗi thị trường khác nhau; với người mua, quan trọng là người bán nói rõ đó là da ép để bạn so giá và độ bền cho đúng.
Có thiết bị nào thử da thật chính xác hơn không?
Đơn vị giám định và phòng thí nghiệm dùng kính hiển vi soi mặt cắt, phép thử thành phần hoá học hoặc phổ hồng ngoại để xác định vật liệu. Với túi giá trị lớn hoặc khi tranh chấp với người bán, kết quả từ đơn vị độc lập có giá trị hơn mọi phép thử bằng tay.
Nếu phát hiện túi không phải da thật như lời rao thì làm gì?
Giữ nguyên hiện trạng túi, chụp ảnh nhãn và chỗ mặt cắt, lưu tin nhắn hoặc hoá đơn ghi chất liệu, rồi yêu cầu người bán đổi trả. Không tự đốt hay cắt túi để chứng minh vì việc đó làm mất căn cứ đổi trả. Mua trên sàn thì mở khiếu nại trong thời hạn sàn quy định.