Giá thành một chiếc túi da handmade gồm năm phần: da (tính cả hao hụt), phụ liệu, giờ công của chính người làm, khấu hao dụng cụ và máy, và chi phí chung như mặt bằng, điện, bao bì, phí bán hàng. Người làm thủ công hay bán lỗ không phải vì định giá thấp mà vì bỏ quên hai phần ở giữa: giờ công và khấu hao, cộng với hao hụt da bị tính thiếu.
Bài này đưa ra một khung tính giá thành áp dụng được cho túi, ví và đồ da nhỏ, kèm một ví dụ giả định dùng đơn vị tiền chung để bạn thay bằng số của mình. Sau đó là cách chuyển từ giá thành sang giá bán theo từng kênh, cách tính cho đơn đặt riêng, và việc nên làm khi giá ra cao hơn mức khách chấp nhận.
Vì sao người làm thủ công hay bán lỗ mà không biết
Khi mới bán, người làm túi thường tính giá bằng phép cộng đơn giản: tiền da, tiền khoá, tiền chỉ, cộng thêm "một ít công". Phép tính này thiếu ba thứ. Thứ nhất là da hao hụt: chiếc túi dùng ba feet vuông da nhưng để cắt được ba feet vuông đó có khi phải dùng bốn, phần còn lại thành vụn. Thứ hai là giờ công thật: từ cắt, lạng, đục, may, sơn cạnh đến hoàn thiện, một chiếc túi may tay có thể mất nhiều giờ hơn người làm tưởng, vì không ai bấm giờ.
Thứ ba là những chi phí không gắn với chiếc túi cụ thể nào: bộ đục, dao, máy lạng, máy may, bàn cắt; điện, mặt bằng; chiếc túi làm hỏng phải bỏ; mẫu thử; bao bì; phí sàn, phí gian hàng. Không phân bổ những thứ này vào giá, người làm đang tự trả cho khách bằng tiền túi của mình mỗi lần bán.
Hệ quả thường thấy là người làm bán được nhiều mà vẫn không có lãi, rồi kết luận nghề thủ công không sống được. Thật ra nhiều trường hợp chỉ là chưa tính đúng. Bóc tách giá thành không làm túi đắt hơn; nó cho bạn biết sự thật để quyết định bán ở đâu, bán cho ai và làm mẫu nào.
Năm cấu phần giá thành và cách tính từng phần
Mỗi cấu phần có cách tính riêng. Ghi chép đúng ngay từ đầu giúp bạn không phải đoán sau này:
| Cấu phần | Gồm những gì | Cách tính |
|---|---|---|
| Da | Da thân, quai, lót da, gia cố | Diện tích rập cộng hao hụt, nhân giá mỗi feet vuông của tấm da đã mua |
| Phụ liệu | Chỉ, keo, sơn cạnh, khoá kéo, phần cứng, lót vải | Cộng giá từng món theo lượng dùng; chỉ và keo tính theo phần ước lượng mỗi chiếc |
| Giờ công | Cắt, lạng, đục, may, hoàn thiện, kiểm | Số giờ thật mỗi chiếc nhân mức công giờ bạn đặt cho mình |
| Khấu hao dụng cụ và máy | Dao, đục, máy may, máy lạng, bàn cắt | Giá mua chia cho số sản phẩm ước làm trong thời gian dùng được |
| Chi phí chung | Mặt bằng, điện, bao bì, ảnh chụp, phí bán, hàng hỏng | Tổng chi phí tháng chia cho số sản phẩm tháng đó |
Mức công giờ cho chính mình là con số nhiều người né tránh. Hãy đặt nó bằng mức bạn có thể kiếm được nếu dùng cùng thời gian đó cho một công việc khác phù hợp với kỹ năng; nếu không, bạn đang làm không công mà không biết.
Bấm giờ công đoạn: làm một lần, dùng mãi
Ước lượng giờ công bằng cảm giác gần như luôn sai theo hướng thấp. Cách đáng tin là bấm giờ trên vài chiếc đầu của mỗi mẫu:
- Chia quy trình thành công đoạn: cắt da, lạng mép, dán, đục lỗ may, may, sơn hoặc đánh cạnh, gắn phần cứng, kiểm và đóng gói.
- Bấm giờ từng công đoạn bằng đồng hồ trên điện thoại, ghi vào sổ ngay sau khi xong. Tính cả thời gian chờ keo khô, chờ sơn cạnh khô giữa các lớp nếu bạn không làm việc khác trong lúc chờ.
- Làm ít nhất ba chiếc rồi lấy mức trung bình. Chiếc đầu thường chậm vì còn lúng túng; chiếc thứ ba gần với nhịp thật.
- Tách thời gian làm theo lô. Cắt năm chiếc một lần nhanh hơn cắt năm lần một chiếc. Nếu bạn làm theo lô, ghi tổng thời gian lô rồi chia đều.
- Cộng thời gian không trực tiếp: chụp ảnh, trả lời khách, đi mua vật tư, gói hàng. Phần này có thể tính vào chi phí chung hoặc cộng thẳng vào giờ công mỗi chiếc.
Sổ giờ công còn có giá trị khác: nó chỉ ra công đoạn nào chiếm thời gian nhất. Nhiều người phát hiện ra sơn cạnh hay đục lỗ chiếm gần nửa thời gian, và một dụng cụ tốt hơn cho đúng công đoạn đó hoàn vốn rất nhanh.
Ví dụ giả định: bóc tách một chiếc túi đeo chéo nhỏ
Để minh hoạ, dùng một đơn vị tiền chung gọi là "đơn vị", không gắn với mức giá thực tế nào. Giả định một chiếc túi đeo chéo nhỏ cần 3 feet vuông da theo rập; hao hụt ước 30% nên tính 3,9 feet vuông; giá da 10 đơn vị mỗi feet vuông, phần da là 39 đơn vị. Phụ liệu gồm khoá kéo, hai khoen, móc, chỉ, keo, sơn cạnh, cộng lại 14 đơn vị.
Bấm giờ được trung bình 6 giờ mỗi chiếc. Người làm đặt mức công cho mình 8 đơn vị mỗi giờ, phần công là 48 đơn vị. Dụng cụ và máy tổng giá trị 1.200 đơn vị, ước dùng được cho khoảng 600 sản phẩm, khấu hao 2 đơn vị mỗi chiếc. Chi phí chung tháng (điện, bao bì, ảnh, phần mặt bằng) 300 đơn vị, tháng làm 30 chiếc, phân bổ 10 đơn vị mỗi chiếc.
Giá thành một chiếc: 39 + 14 + 48 + 2 + 10 = 113 đơn vị. Nếu người làm từng chỉ tính da không hao hụt và phụ liệu (30 + 14 = 44 đơn vị) rồi cộng "chút công" thành khoảng 70 đơn vị, họ đang bán dưới giá thành khoảng 40 đơn vị mỗi chiếc, tức gần như trả lương cho khách. Con số trong ví dụ là giả định; điều cần giữ là cấu trúc phép tính.
Những chi phí hay bị quên khi tính giá
Ngoài năm cấu phần chính, có những khoản nhỏ lặp lại mà cộng dồn đủ làm mất lãi cả tháng. Đọc danh sách dưới đây và tự hỏi khoản nào mình đang bỏ ngoài phép tính:
- Mẫu thử và rập hỏng khi làm mẫu mới, trước khi có chiếc đầu tiên bán được.
- Ảnh chụp sản phẩm: phông nền, đèn, thời gian chụp và chỉnh ảnh cho mỗi mẫu.
- Phí thanh toán và chuyển tiền, nhất là khi bán qua cổng thanh toán hay sàn.
- Quà tặng kèm, túi bụi, hộp, thiệp cảm ơn mà bạn coi là "chút ít" nhưng có trong mọi đơn.
- Hàng đổi trả và phí gửi hai chiều khi khách đổi màu, đổi cỡ.
- Sửa miễn phí trong thời gian bảo hành: giờ công và phụ liệu cho những lần khâu lại, thay khoá.
- Thời gian đi mua vật tư và chi phí đi lại, gửi hàng vật tư.
- Hàng tồn không bán được của những mẫu thử thị trường thất bại.
Không cần tính chính xác từng khoản cho từng chiếc. Cách thực tế là cộng các khoản này theo tháng, chia cho số sản phẩm bán ra, rồi đưa vào phần chi phí chung. Quan trọng là chúng có mặt trong phép tính.
Một bảng tính dùng chung cho mọi mẫu
Không cần phần mềm kế toán để làm việc này. Một bảng tính đơn giản trên máy hoặc điện thoại, mỗi mẫu túi một dòng, là đủ. Các cột nên có: tên mẫu, diện tích rập, hệ số hao hụt, giá da mỗi feet vuông của lô da đang dùng, tổng phụ liệu, số giờ công trung bình, mức công giờ, khấu hao mỗi chiếc, chi phí chung mỗi chiếc, giá thành, giá bán từng kênh và phần lãi còn lại.
Khi mua mẻ da mới với giá khác, chỉ cần sửa ô giá da là toàn bộ giá thành các mẫu dùng loại da đó tự cập nhật. Khi bấm giờ lại và thấy mình nhanh hơn, sửa ô giờ công. Bảng tính sống như vậy cho bạn câu trả lời ngay khi khách hỏi đặt thêm hai mươi chiếc với mức giá thấp hơn: chấp nhận được hay không, chênh bao nhiêu.
Xem lại bảng mỗi quý một lần. Mẫu nào lãi thấp mà tốn nhiều giờ nhất là ứng viên để sửa rập, đổi vật liệu hoặc dừng làm. Mẫu nào lãi tốt và bán đều là mẫu nên đầu tư thêm dụng cụ để làm nhanh hơn. Quyết định dựa trên bảng tính luôn bình tĩnh hơn quyết định dựa trên cảm giác "mẫu này có vẻ bán chạy".
Từ giá thành sang giá bán: mỗi kênh một phép tính
Bán trực tiếp cho khách lẻ. Giá bán bằng giá thành cộng phần lãi bạn cần để tái đầu tư, làm mẫu mới, bù rủi ro hàng tồn. Phần lãi này không phải "lòng tham"; không có nó, xưởng không lớn lên được và không chịu nổi một tháng ế hàng.
Bán qua sàn thương mại điện tử. Cộng thêm phí sàn, phí thanh toán, chi phí khuyến mãi bắt buộc, phí đổi trả. Các khoản này thường tính theo phần trăm giá bán, nên phải tính ngược: giá bán phải đủ để sau khi trừ phí vẫn còn giá thành cộng lãi.
Gửi bán ở cửa hàng hoặc bán sỉ cho shop. Shop cần phần chênh để sống. Nếu bạn định bán cả lẻ lẫn sỉ, giá lẻ phải đủ cao để giá sỉ vẫn trên giá thành; nếu không, kênh sỉ sẽ ăn mòn lãi của chính bạn.
Bán tại hội chợ, chợ phiên. Cộng phí gian hàng, đi lại, thời gian đứng gian chia cho số sản phẩm ước bán được trong sự kiện.
Giữ một giá lẻ thống nhất. Khách thấy giá ở hội chợ thấp hơn trên mạng nhiều sẽ mất lòng tin. Thay vì hạ giá theo kênh, có thể tặng kèm phụ kiện nhỏ hoặc khắc tên miễn phí.
Đơn đặt riêng và khi giá ra cao hơn thị trường
Đơn đặt riêng theo yêu cầu khách tốn thêm những thứ không có trong mẫu làm sẵn: thời gian trao đổi, vẽ phác, làm rập mới, mẫu thử, chỉnh sửa. Những giờ này nên được tính thành một khoản phí thiết kế hoặc cộng vào giá, và nói rõ với khách từ đầu. Đơn riêng lấy giá như hàng sẵn là cách nhanh nhất để bận rộn mà không có lãi.
Khi tính đúng xong mà giá ra cao hơn mức khách của bạn chấp nhận, có bốn hướng. Một, giảm hao hụt bằng cách sửa rập cho khít hơn, tận dụng vùng da mềm cho lót và chi tiết nhỏ. Hai, chuẩn hoá vài mẫu chủ lực để làm theo lô, giảm giờ công mỗi chiếc. Ba, đầu tư dụng cụ cho công đoạn chiếm nhiều thời gian nhất. Bốn, chọn khách khác: bán cho người trân trọng đồ thủ công, ở kênh có biên lớn hơn, thay vì cạnh tranh giá với túi sản xuất hàng loạt.
Hướng không nên chọn là hạ giá dưới giá thành rồi hy vọng bù bằng số lượng. Với hàng thủ công, số lượng bị giới hạn bởi chính đôi tay của bạn, nên bán lỗ nhiều hơn chỉ là lỗ nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tính giờ công của chính mình khi mới làm túi để bán thử?
Nên tính, kể cả khi bạn tạm chấp nhận mức thấp. Không tính thì bạn không biết sản phẩm có thật sự khả thi khi phải trả công cho người khác hoặc khi bạn làm toàn thời gian. Có thể bắt đầu với mức công khiêm tốn rồi nâng dần khi tay nghề và tốc độ tăng.
Hao hụt da bao nhiêu là hợp lý?
Tuỳ hình dạng rập, chất lượng tấm da và kinh nghiệm xếp rập. Rập nhiều mảnh cong và da nhiều lỗi sẽ hao hụt nhiều hơn. Cách tốt nhất là ghi lại diện tích da thực dùng cho mỗi lô và so với diện tích rập để ra hệ số của chính bạn thay vì dùng con số của người khác.
Khấu hao máy móc tính thế nào khi chưa biết sẽ làm bao nhiêu sản phẩm?
Ước một con số thận trọng về số sản phẩm sẽ làm trong thời gian máy còn dùng tốt, chia giá máy cho con số đó. Sau sáu tháng, xem lại số thực tế và điều chỉnh. Ước thấp số sản phẩm sẽ làm khấu hao mỗi chiếc cao hơn, an toàn hơn cho người mới.
Khách chê túi handmade đắt hơn túi ở chợ thì giải thích thế nào?
Nói về những gì khách nhìn và chạm được: loại da, đường may tay ở chỗ chịu lực, mép cạnh hoàn thiện, phần cứng bền màu, chính sách sửa chữa. Không cần so sánh hay chê hàng khác. Khách nào chỉ quan tâm giá thấp nhất thì có thể không phải khách của bạn, và điều đó không sao.
Túi làm hỏng phải bỏ thì tính vào đâu?
Tính vào chi phí chung của tháng hoặc cộng một tỷ lệ hàng hỏng vào giá thành mỗi chiếc. Người mới thường có tỷ lệ hỏng cao hơn, sẽ giảm dần theo tay nghề. Ghi lại nguyên nhân mỗi lần hỏng để biết cần cải thiện công đoạn nào.
Có cần tính thuế vào giá bán túi handmade không?
Khi bán hàng thường xuyên, bạn có nghĩa vụ đăng ký và kê khai theo quy định hiện hành với hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp. Mức và cách tính tuỳ hình thức và quy mô, nên hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán. Phần thuế phải nộp cần được tính trước vào giá bán, không phải trừ vào lãi sau.