Làm một chiếc túi da thủ công đầu tiên tại nhà cần ba thứ: bộ dụng cụ nhỏ (dao cắt, thước, đục lỗ, kim chỉ sáp, dụng cụ vạt và làm mép), một tấm da thuộc thực vật độ dày vừa phải, và một mẫu túi đơn giản ít đường cong như túi tote nhỏ hoặc túi đựng tài liệu. Quy trình cơ bản là: làm rập giấy, cắt da, vạt mép, đục lỗ, may tay, làm mép và hoàn thiện.
Đồ da thủ công hấp dẫn vì có thể tự tay làm ra món đồ bền nhiều năm, và vì quy trình đủ đơn giản để bắt đầu trên một góc bàn. Nhưng nó cũng đòi hỏi kiên nhẫn và an toàn với dao sắc. Bài này dành cho người mới: dụng cụ thật sự cần lúc đầu, chọn da, các bước làm một chiếc túi đơn giản và những lỗi người mới hay gặp.
Bộ dụng cụ tối thiểu để bắt đầu
Thị trường có hàng trăm dụng cụ làm da, nhưng người mới chỉ cần một bộ nhỏ. Mua dần khi biết mình cần gì thay vì mua trọn bộ ngay từ đầu:
- Tấm kê cắt và thước thép. Tấm kê tự liền hoặc tấm nhựa cứng bảo vệ mặt bàn và lưỡi dao; thước thép có gờ chống trượt giúp đường cắt thẳng và giữ ngón tay an toàn.
- Dao cắt da. Dao rọc giấy lưỡi dày thay được lưỡi là đủ cho người mới; dao chuyên dụng giữ sắc lâu hơn. Dao cùn nguy hiểm hơn dao sắc vì phải dùng nhiều lực, dễ trượt.
- Đục lỗ dạng lược. Đục nhiều răng giúp các lỗ may cách đều. Khoảng cách răng thường gặp vài milimét; khoảng cách nhỏ cho đồ nhỏ tinh, khoảng cách lớn hơn cho túi chịu lực.
- Búa nhựa hoặc búa gỗ. Dùng để gõ đục, không dùng búa sắt vì làm hỏng đầu đục.
- Kim đầu tù và chỉ sáp. Kim đầu tù không đâm vào chỉ khi may xuyên lỗ đã đục. Chỉ đã được phủ sáp sẵn giúp chống xơ và chống nước.
- Dụng cụ vạt mép và kẻ đường. Dụng cụ vạt cạnh bo tròn góc mép da; dụng cụ kẻ đường may vạch một đường song song với mép để đục lỗ thẳng hàng.
- Giấy nhám, gỗ chà mép và sáp hoặc dung dịch làm mép. Dùng để chà mép da cho bóng mịn.
- Kẹp giữ khi may. Một chiếc kẹp gỗ kẹp giữa hai đầu gối hoặc kẹp lên bàn, giữ hai mảnh da để hai tay rảnh may.
Keo dán da (để dán tạm trước khi đục và may) là thứ nên thêm sớm. Chọn loại gốc nước nếu làm trong phòng kín; loại gốc dung môi bám mạnh nhưng phải dùng nơi thoáng khí, tránh xa lửa.
Chọn da cho chiếc túi đầu tiên
Với người mới, da bò thuộc thực vật (tannin thực vật) là lựa chọn dễ làm nhất. Da này cứng vừa phải, giữ phom, mép cắt đặc nên chà mép dễ bóng, và để lại vết dập, vết khắc rõ. Nhược điểm là dễ bắt nước, dễ trầy khi mới làm, nhưng theo thời gian sẽ sẫm màu và bóng lên đẹp. Da thuộc crôm mềm hơn, màu sắc đa dạng hơn, nhưng mép cắt xốp khó làm bóng, hợp hơn khi tay đã quen và muốn làm túi mềm.
Độ dày da thường tính bằng milimét. Với túi cầm tay hoặc túi tote nhỏ, độ dày khoảng một đến một rưỡi milimét là vừa phải: đủ đứng phom mà vẫn đục và may được bằng tay không quá mỏi. Da quá dày (hai đến ba milimét, thường dùng cho thắt lưng) khó gấp và khó may khi chồng hai lớp; da quá mỏng thì mềm oặt, cần lót gia cố.
Da thường bán theo tấm, nửa tấm hoặc theo diện tích (nhiều nơi tính theo feet vuông). Với người mới, mua miếng da vụn hoặc da thừa từ xưởng là cách rẻ để luyện tay trước khi cắt vào tấm da đẹp. Khi chọn, nhìn mặt da xem có vết sẹo, vết côn trùng cắn, vết nhăn lớn không, và tránh những chỗ đó ở mặt trước của túi. Nếu được, đến tận nơi sờ da trước khi mua: ảnh chụp không cho biết độ cứng, độ dày thật hay mùi của tấm da.
Các bước làm một chiếc túi đơn giản
Lấy ví dụ một chiếc túi tote nhỏ không lót, gồm thân trước, thân sau, đáy và hai quai. Quy trình dưới đây là khung chung; mỗi mẫu túi có thể khác chi tiết:
- Làm rập giấy. Vẽ từng mảnh lên bìa cứng đúng kích thước, cộng thêm phần đường may. Cắt rập, ghép thử bằng băng dính để xem túi thành hình đúng chưa. Sửa trên giấy rẻ hơn sửa trên da.
- Cắt da. Đặt rập lên mặt da, tránh vết sẹo, vạch nhẹ đường viền. Cắt bằng nhiều đường nhẹ dọc theo thước thép thay vì một đường ấn mạnh. Ngón tay luôn ở phía sau lưỡi dao.
- Vạt mép. Bo tròn cạnh mép ở những chỗ sẽ để lộ ra ngoài, cả mặt da lẫn mặt sau. Mép được vạt trước khi may sẽ dễ làm bóng hơn sau này.
- Kẻ đường may và dán tạm. Kẻ đường song song cách mép vài milimét. Dán hai mảnh cần may bằng một lớp keo mỏng ở phần mép để chúng không xê dịch khi đục.
- Đục lỗ. Đặt đục theo đường kẻ, gõ búa dứt khoát. Ở góc, dùng đục ít răng để lỗ đi đều quanh góc. Giữ đục thẳng đứng để lỗ mặt trước và mặt sau thẳng hàng.
- May tay. Kiểu may hai kim (mỗi đầu chỉ một kim, hai kim xuyên ngược chiều qua cùng một lỗ) cho đường chỉ bền, đứt một mũi không bung cả đường. Kéo chỉ với lực đều để đường may thẳng, không nhăn da.
- Làm mép. Chà mép bằng giấy nhám từ thô đến mịn, thoa dung dịch làm mép hoặc sáp, chà bằng gỗ hoặc vải đến khi mép bóng, cứng.
- Hoàn thiện. Gắn quai (may hoặc tán đinh), thoa một lớp dưỡng hoặc sáp bảo vệ mặt da nếu muốn, để túi nghỉ một ngày cho keo và dung dịch khô hẳn.
Chiếc túi đầu tiên thường mất vài buổi tối. Đừng vội; tốc độ đến từ việc lặp lại, không đến từ việc bỏ bước.
Lỗi người mới hay gặp và cách tránh
Phần lớn lỗi của người mới đến từ vội vàng ở các bước chuẩn bị. Bảng dưới gom những lỗi phổ biến nhất:
| Lỗi | Nguyên nhân thường gặp | Cách tránh |
|---|---|---|
| Đường cắt răng cưa, lệch | Dao cùn, cắt một lần ấn mạnh, thước trượt | Thay lưỡi thường xuyên, cắt nhiều đường nhẹ, thước có gờ chống trượt |
| Lỗ mặt sau lệch so với mặt trước | Đục nghiêng, da xê dịch khi đục | Dán tạm trước khi đục, giữ đục thẳng đứng, đục trên mặt phẳng cứng |
| Đường may nhăn, lỏng chặt không đều | Kéo chỉ lực không đều, chỉ quá dài rối | Kéo mỗi mũi cùng một lực, cắt chỉ dài vừa đủ, có thể nối chỉ |
| Mép xù, không bóng | Bỏ qua vạt mép, chà giấy nhám chưa đủ mịn, da thuộc crôm | Vạt mép trước khi may, chà theo thứ tự nhám, dùng da thuộc thực vật khi mới tập |
| Túi méo, không đứng phom | Rập không chính xác, da quá mỏng không có gia cố | Ghép thử rập giấy trước, thêm lớp gia cố ở đáy và miệng túi |
| Quai đứt hoặc bung chân | Chân quai may ít mũi, không gia cố | May chân quai thành hình vuông hoặc chữ thập, thêm miếng da gia cố bên trong |
Ghi chép mỗi lần làm (da gì, dày bao nhiêu, đục khoảng cách nào, chỉ cỡ nào, chỗ nào chưa ưng) là cách học nhanh nhất. Sau ba, bốn chiếc, bạn sẽ có bộ thông số riêng cho mình.
An toàn khi làm đồ da tại nhà
Dao cắt da là nguồn tai nạn chính. Luôn cắt hướng ra xa cơ thể, ngón tay giữ thước luôn nằm phía sau mép thước, không để dao trên bàn khi lưỡi còn lộ ra. Khi có trẻ nhỏ trong nhà, cất dao, đục, kim vào hộp có nắp sau mỗi buổi làm.
Keo và dung dịch làm mép gốc dung môi có hơi độc và dễ cháy. Dùng ở nơi thoáng khí, mở cửa sổ, không làm gần bếp lửa, nến hay người hút thuốc. Đậy nắp ngay sau khi dùng. Nếu thấy chóng mặt, nhức đầu, dừng lại và ra chỗ thoáng. Khi có thể, chọn keo gốc nước cho các bước không cần độ bám quá mạnh.
Gõ búa vào đục tạo tiếng ồn và chấn động; nếu ở chung cư, nên đặt tấm kê cao su hoặc tấm đá dày dưới tấm kê cắt để giảm tiếng vọng xuống sàn, và làm vào giờ hợp lý. Bụi da khi chà nhám nên được lau ẩm thay vì thổi bay.
Từ sở thích đến bán được: điều cần nghĩ trước
Trước khi nhận đơn đầu tiên, nên làm ít nhất một chiếc túi giống hệt mẫu định bán và tự dùng nó vài tuần. Dùng thật mới lộ ra những điều không thấy trên bàn làm việc: quai cứa vai, miệng túi há khi đầy, mép mòn ở chỗ cọ vào hông. Sửa rập sau vài tuần dùng thử luôn rẻ hơn sửa sau khi khách phàn nàn.
Nhiều người bắt đầu làm túi da như sở thích rồi nhận làm cho bạn bè, người quen. Khi đó cần tính kỹ thời gian: một chiếc túi may tay có thể mất nhiều giờ công, và nếu tính đủ giờ công, chất liệu, dụng cụ hao mòn, giá bán sẽ cao hơn nhiều so với túi sản xuất hàng loạt. Đó không phải điểm yếu, mà là lý do đồ thủ công cần được giới thiệu trung thực: da gì, may tay toàn bộ hay một phần, thời gian làm, chính sách sửa chữa.
Muốn đi xa hơn, có thể học thêm ở các lớp đồ da hoặc học việc tại xưởng để nắm kỹ thuật làm phom, làm túi có lót, gắn khoá kéo, dùng máy may da. Bán ra thị trường thì cần nghĩ đến đăng ký kinh doanh, nhãn hàng hoá ghi chất liệu, và giữ thói quen ghi chép thông số từng sản phẩm để làm lại được khi khách đặt thêm.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên làm món gì trước khi làm túi?
Nên bắt đầu bằng món nhỏ ít đường may như ví đựng thẻ, móc khoá, bao đựng kính. Những món này tốn ít da, cho phép luyện cắt, đục, may và làm mép trong một buổi. Khi đường may và mép đã ổn, chuyển sang túi nhỏ không lót rồi mới đến túi có khoá kéo, có lót.
May tay có bền hơn may máy không?
Kiểu may hai kim bằng tay có ưu điểm là khi đứt một mũi, đường may không tự bung dài như mũi khoá của máy may. Tuy vậy, độ bền còn phụ thuộc chỉ, khoảng cách mũi, lực kéo và cách gia cố chỗ chịu lực. May máy công nghiệp chuẩn vẫn rất bền và nhanh hơn nhiều.
Có thể làm túi da bằng da thuộc crôm ngay từ đầu không?
Được, nhưng khó hơn ở khâu làm mép vì mép da crôm xốp, khó chà bóng; thường phải dùng sơn mép nhiều lớp. Da crôm mềm, màu đa dạng, hợp túi dáng mềm. Nếu chọn, hãy tập sơn mép trên miếng da vụn trước khi làm sản phẩm.
Chỉ may da nên chọn cỡ nào?
Tuỳ độ dày da và khoảng cách lỗ đục. Chỉ quá to so với lỗ sẽ khó kéo, làm rách lỗ; chỉ quá nhỏ trông yếu và lỏng. Người bán dụng cụ thường gợi ý cỡ chỉ đi kèm khoảng cách đục; làm thử trên da vụn là cách chắc nhất.
Túi da tự làm có cần lót bên trong không?
Không bắt buộc. Túi da thuộc thực vật dày vừa có thể không lót, mặt trong được chà và phủ sáp cho gọn. Lót giúp túi đẹp hơn bên trong, che đường may, tăng độ đứng, nhưng thêm công đoạn và chất liệu. Người mới nên làm túi không lót trước.
Có cần máy móc gì để làm túi da tại nhà không?
Không cần lúc đầu; toàn bộ quy trình có thể làm bằng tay. Khi làm nhiều, người ta thêm máy lạng da để mỏng mép, máy may da công nghiệp, máy dập logo. Đó là đầu tư khi đã chắc mình đi lâu dài với nghề.