Đay, gai dầu và linen là ba loại sợi lấy từ phần vỏ thân cây, gọi chung là sợi libe. Túi làm từ chúng nhẹ, thoáng, màu mộc, phân huỷ được nếu không phủ nhựa, nhưng có chung mấy điểm yếu ở khí hậu nóng ẩm: hút ẩm nên dễ mốc, yếu dần khi phơi nắng lâu, và đay còn rụng xơ, có mùi đặc trưng. Biết sợi nào bền hơn sợi nào, túi có tráng màng bên trong hay không, giúp chọn túi đúng việc và dùng được lâu.
Túi đay thường được mua làm túi đi chợ, túi quà sự kiện, túi đi biển; túi linen hợp đi làm, đi chơi mùa hè. Bài này đi qua nguồn gốc từng sợi, cách nhận biết bằng tay mắt mũi, những hỏng hóc hay gặp và các bước làm sạch, phơi, cất. Túi vải canvas, nylon và túi cói đan đã có bài riêng; ở đây chỉ nói sợi libe dệt thành vải.
Ba sợi lấy từ thân cây: đay, gai dầu, lanh
Đay lấy từ thân cây đay. Cây được cắt, ngâm nước cho phần vỏ rữa ra rồi tước lấy bó sợi dài, màu vàng nâu, có ánh hơi bóng. Ở nước ta, đay từng được trồng nhiều để làm bao tải, thảm, dây thừng; chiếc bao bố đựng gạo, đựng cà phê ngày trước chính là vải đay dệt thô. Sợi đay rẻ, dài, cứng, chứa nhiều lignin, chất làm thân cây cứng, nên vải đay thô ráp và ngả màu khi gặp nắng.
Gai dầu lấy từ thân các giống cây gai dầu trồng để lấy sợi. Vải lanh truyền thống của người H'Mông dệt từ chính loại sợi này, dù tên gọi dễ nhầm với linen. Sợi gai dầu dài, rất bền, mềm dần sau nhiều lần giặt, chịu mốc khá hơn đay. Linen làm từ sợi cây lanh, loại cây khác hẳn; vải linen mịn hơn hai loại kia, mát tay, thấm hút và khô nhanh, nổi tiếng là nhăn nhiều.
Ba sợi có một điểm chung đáng nhớ: chúng là xenluloza như bông, nhưng sợi dài và ít đàn hồi. Vì vậy vải giữ phom, ít giãn, nhưng gập đi gập lại một chỗ thì sợi gãy dần, rách theo nếp. Trên thị trường túi còn có juco, vải pha đay và cotton: mềm hơn, ít xơ hơn, in hình nét hơn vải đay thuần, thường gặp ở túi quà tặng, túi sự kiện. Ngoài ra không ít “túi đay” thật ra là sợi nhựa giả đay, sờ trơn và không có mùi đặc trưng.
So sánh đay, gai dầu, linen và juco trên túi
Bảng dưới là xu hướng chung khi các loại vải này dùng làm túi. Độ dày vải, cách dệt và lớp hoàn thiện có thể làm thay đổi kết quả:
| Vải | Sờ và nhìn | Bền khi dùng | Hay gặp vấn đề | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Đay thuần | Thô ráp, sợi to, màu vàng nâu, có mùi riêng | Chịu tải khá, sợi gãy ở nếp gập | Rụng xơ, mốc, giòn khi phơi nắng lâu | Túi đi chợ, túi quà, túi trang trí |
| Gai dầu | Hơi thô, chắc tay, mềm dần sau giặt | Rất bền, chịu mòn tốt | Nhăn, giá vải cao hơn đay | Túi dùng hằng ngày, túi đeo vai |
| Linen | Mịn hơn, mát, nhăn rõ, có những gờ sợi tự nhiên | Bền vừa, khoẻ khi ướt | Nhăn, bẩn dễ thấy ở màu sáng | Túi mùa hè, túi đi làm nhẹ |
| Juco (đay pha cotton) | Mềm hơn đay, mặt đều, ít xơ | Khá, ít gãy nếp hơn đay | Vẫn mốc nếu cất ẩm | Túi quà in hình, túi sự kiện |
| Sợi nhựa giả đay | Trơn, đều tăm tắp, không mùi | Bền nước | Nóng tay, không phân huỷ | Túi đi biển, đi mưa |
Muốn túi dùng nhiều năm, gai dầu và linen dày là lựa chọn bền nhất trong nhóm. Đay thuần hợp túi rẻ, dùng một hai mùa hoặc làm bao bì quà. Juco là điểm cân bằng khi cần in logo, hình vẽ.
Nhận biết bằng tay, mắt và mũi
Ngửi. Túi đay mới thường có mùi hơi ngai ngái, đôi khi mùi dầu nhẹ, do dầu được dùng làm mềm sợi khi kéo sợi. Mùi giảm sau vài ngày để thoáng. Linen và gai dầu gần như không mùi. Túi “đay” không có chút mùi nào, sờ trơn là dấu hiệu sợi nhựa.
Vuốt mặt vải. Đay để lại vài sợi xơ nhỏ trên tay hoặc áo sẫm màu. Linen mát và hơi trơn, gai dầu khô và chắc. Vải nhựa giả đay trơn đều, nóng tay khi cầm lâu.
Nhìn sợi. Sợi tự nhiên không đều tăm tắp: có chỗ to chỗ nhỏ, có gờ, màu hơi lốm đốm. Vải nhựa thì sợi đều, màu đều tuyệt đối, sợi dẹt như băng.
Gập và vò. Vò một góc rồi thả: linen để lại nếp nhăn rõ, đay để lại nếp gãy cứng, vải nhựa bật lại gần như phẳng.
Xem mặt trong. Nhiều túi đay, juco được cán màng nhựa ở mặt trong để chống thấm và giữ dáng: mặt trong bóng, sờ như nhựa. Túi này chống nước tốt hơn nhưng không còn thoáng, và không phân huỷ hết như túi đay trần.
Những hỏng hóc thường gặp ở khí hậu nóng ẩm
Mốc là kẻ thù số một. Sợi libe hút ẩm nhiều, nhất là đay. Túi đi chợ đựng rau ướt, cá, đồ đông lạnh, xong gập lại cất ngay, hoặc túi để trong tủ kín mùa nồm, rất dễ lên đốm mốc đen hay xanh, kèm mùi ẩm khó hết. Đốm mốc đã ăn sâu vào sợi thường để lại vết loang dù đã giặt.
Mục nắng là điểm ít người biết. Tia tử ngoại phân huỷ dần lignin và xenluloza, làm sợi ngả màu, giòn và yếu đi. Túi đay treo ngoài ban công, để trên giỏ xe phơi nắng cả ngày sẽ bạc màu ở mặt hướng nắng, sau một thời gian có thể rách khi xách nặng. Linen và gai dầu chịu tốt hơn nhưng cũng phai màu nhuộm.
Gãy nếp và tưa mép đến từ đặc tính sợi dài, ít đàn hồi. Túi gập đôi cất trong ngăn kéo, gập đúng một chỗ nhiều lần, sẽ mỏng và rách dần theo nếp. Vải dệt thô cắt ra tưa rất nhanh nếu mép không được vắt sổ hoặc may gập. Còn đay thì gặp nước lâu sẽ yếu đi rõ rệt, nên ngâm túi đay qua đêm hay vắt xoắn mạnh là cách nhanh nhất làm túi bung sợi. Linen ngược lại khoẻ khi ướt, chỉ cần tránh vắt xoắn để không gãy nếp.
Kiểm gì khi mua túi đay, túi linen
Sợi tự nhiên tốt đến đâu cũng chỉ bền khi chiếc túi được may đúng cho tải trọng. Mấy điểm nên kiểm ở quầy:
- Mật độ dệt: soi túi ra ánh sáng, vải dệt dày, ít lỗ thủng giữa các sợi thì chịu tải và giữ dáng tốt; vải dệt thưa lọt sáng nhiều sẽ bai và xệ đáy.
- Đáy túi: có gấp đáy, may đáy riêng hoặc có tấm lót đáy cứng; túi chỉ là hai tấm vải may ba cạnh sẽ võng và rách ở hai góc.
- Quai: dài, bản rộng, may xuyên qua thân túi bằng đường may hình chữ nhật có gạch chéo; quai đay bản hẹp cứa tay khi xách nặng, quai cotton hoặc dây thừng mềm dễ chịu hơn.
- Mép vải trong túi: được vắt sổ, may gập hoặc viền; mép trần đã thấy xơ tưa ở túi mới là dấu hiệu túi sẽ bung sớm.
- Mặt trong: hỏi có cán màng không. Cán màng hợp đựng đồ ướt, rau củ; túi trần hợp đồ khô, mát, thoáng hơn.
- Mùi: mùi đay nhẹ là bình thường; mùi mốc, mùi ẩm là hàng để lâu nơi ẩm.
- Màu nhuộm: chà nhẹ một khăn giấy trắng ẩm lên chỗ màu đậm; nếu khăn dính màu, túi có thể lem sang quần áo sáng khi gặp mồ hôi, mưa.
- Khoá, nút: túi linen dùng đi làm nên có khoá kéo hoặc nút bấm; với vải mỏng, chân nút phải được dán mex hoặc có miếng gia cố phía sau.
Với túi dùng chở đồ nặng như sách, chai nước, đồ chợ, ưu tiên đáy may riêng và quai may chữ nhật gạch chéo hơn là độ đẹp của mặt vải. Phần lớn túi đay hỏng ở góc đáy và chân quai, ít khi hỏng ở giữa thân.
Làm sạch, phơi và cất túi sợi tự nhiên
Nguyên tắc chung cho cả ba loại sợi: ít nước, không ngâm lâu, không vắt xoắn, phơi râm cho khô hẳn. Các bước cụ thể:
- Sau mỗi lần đi chợ, lộn túi ra, giũ bụi, rác; nếu có nước rau, nước đá rỉ ra thì lau ngay bằng khăn ẩm rồi treo cho khô, đừng gập cất khi túi còn ẩm.
- Vết bẩn nhỏ trên túi đay: chấm bằng khăn ẩm với chút xà phòng nhẹ, chấm lại bằng nước sạch, thấm khô. Không chà bằng bàn chải cứng vì làm sợi bung, xơ.
- Túi linen và gai dầu không có lớp bồi, không có da: giặt tay bằng nước mát với xà phòng nhẹ, bóp nhẹ, xả kỹ, ép nước bằng khăn chứ không vắt.
- Túi đay thuần, túi cán màng, túi có quai da: không giặt ngâm; chỉ lau từng chỗ. Túi cán màng lau mặt trong bằng khăn ẩm là đủ.
- Phơi ở chỗ râm có gió, treo bằng đáy hoặc đặt nằm, không treo bằng quai khi túi còn nặng nước. Không phơi nắng gắt và không sấy nóng.
- Linen nhăn có thể là hơi khi vải còn hơi ẩm, mặt trái, nhiệt vừa; không là lên mặt cán màng hay phần in nhựa.
- Cất: khô hẳn, cuộn tròn thay vì gập đôi, để nơi thoáng, có gói hút ẩm, không bọc nilon kín.
Túi đã mốc nhẹ: phơi gió râm, chải nhẹ bằng bàn chải mềm ở ngoài trời, lau bằng khăn ẩm với chút giấm pha loãng rồi để khô hẳn; thử trước ở góc khuất xem màu có đổi không. Mốc đen ăn sâu vào sợi thường không tẩy hết được, và không nên dùng thuốc tẩy chứa clo vì làm sợi giòn, bạc màu loang.
Đặt làm túi đay, túi juco số lượng: chọn vải theo cách in
Túi đay, juco là quà tặng sự kiện quen thuộc, nhưng mặt vải thô quyết định in được gì. Đay thuần sợi to, kẽ hở lớn, nên in lụa chỉ hợp hình khối đơn giản, chữ to, ít màu; chi tiết nhỏ, nét mảnh sẽ bị đứt và nhoè. Juco và linen mặt đều hơn, in nét hơn. Thêu cũng là một cách, nhưng trên vải dệt thưa cần lớp mex lót sau để mũi thêu không kéo nhăn vải.
Khi duyệt mẫu, nên giặt thử hoặc lau ướt một túi mẫu để xem mực có bong, nứt không, cầm quai xách một túi chất đầy đồ khoảng vài ký xem chân quai có toác không, và ngửi xem mùi đay có quá nồng khi đóng thùng kín hay không. Nhớ rằng túi đóng thùng giao hàng mùa mưa nồm rất dễ mốc nếu đóng khi vải còn ẩm, nên dặn xưởng sấy khô, đóng gói có hút ẩm. Muốn so vải và hỏi nơi nhận may túi đay, juco số lượng, có thể tra danh bạ xưởng và cửa hàng túi xách theo tỉnh trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Túi đay có thật sự thân thiện môi trường hơn túi nilon?
Sợi đay là thực vật, phân huỷ được, nên túi đay trần bỏ đi ít để lại vi nhựa. Nhưng lợi ích chỉ đến khi túi được dùng lại nhiều lần thay cho rất nhiều túi nilon. Túi đay cán màng nhựa, in mực nhựa dày thì không còn phân huỷ hết, và túi mua về chỉ dùng một lần cũng không giúp được gì.
Vì sao túi đay mới làm rụng xơ lên quần áo?
Sợi đay ngắn và cứng ở đầu, phần xơ lỏng trên mặt vải sẽ rơi ra khi cọ xát, nhất là vài tuần đầu. Giũ mạnh túi ngoài trời, chải nhẹ bằng bàn chải mềm sẽ giảm bớt. Mặc đồ sẫm màu, vải trơn thì nên chọn túi juco hoặc túi có lót để đỡ bám xơ.
Túi linen và túi vải lanh H'Mông có phải cùng một loại?
Không. Linen làm từ sợi cây lanh; vải lanh truyền thống của người H'Mông dệt từ sợi gai dầu. Hai loại có cảm giác gần nhau: mát, chắc, nhăn, nhưng gai dầu thường dày, thô và bền hơn, còn linen mịn và mềm hơn.
Túi đay đi mưa được không?
Túi đay trần thấm nước nhanh, nặng lên và yếu đi khi ướt lâu; đồ bên trong sẽ ẩm. Túi có cán màng mặt trong chống thấm tốt hơn nhưng nước vẫn vào qua đường may và miệng túi. Đi mưa thường xuyên nên chọn túi vải tổng hợp có lớp phủ chống nước.
Có nên dùng túi đay đựng thực phẩm trực tiếp?
Đựng rau củ, trái cây có vỏ thì được, miễn túi sạch và khô. Đồ sống, cá thịt, đồ chảy nước nên bọc riêng trước khi bỏ vào, vì nước thấm vào sợi đay khó làm sạch và là chỗ mốc, vi khuẩn phát triển. Túi đay có mùi dầu rõ thì nên phơi thoáng vài ngày trước khi đựng thức ăn.
Túi linen nhăn quá thì có cách nào?
Nhăn là bản chất của linen, không phải lỗi. Có thể giảm bằng cách là hơi lúc vải còn hơi ẩm, treo túi thay vì gập, và nhồi giấy cho túi đứng dáng. Một số loại vải pha linen với cotton hoặc sợi tổng hợp ít nhăn hơn, đổi lại mất một phần độ mát.