Túi tweed, túi bouclé, túi dạ và túi nỉ đều thuộc nhóm túi bằng vải dệt từ sợi len hoặc sợi giả len. Chúng ấm mắt, hợp mùa lạnh, nhưng có chung bốn điểm yếu: xù lông khi cọ xát, móc sợi khi vướng vật sắc, dễ bị ấu trùng mọt vải ăn nếu là len thật, và hút ẩm, mốc khi gặp mùa nồm miền Bắc. Biết túi làm bằng sợi gì và được dệt, cán ra sao là biết trước nó sẽ hỏng ở đâu.
Bốn tên gọi này hay bị dùng lẫn trên mạng: có shop gọi mọi loại vải sần là tweed, gọi tấm nỉ ép là dạ. Bài này tách từng loại theo cách làm ra vải, cách đọc nhãn thành phần, những gì cần kiểm ở quầy và cách chải, làm sạch, cất túi qua những tháng ẩm.
Bốn loại vải khác nhau ở cách làm, không chỉ ở tên
Tweed là vải len thô dệt thoi, thường dệt chéo hoặc dệt xương cá, sợi pha nhiều màu nên nhìn gần thấy lấm tấm. Vải có gốc từ các vùng nuôi cừu ở Scotland và Ireland, nổi tiếng nhất là Harris Tweed dệt tay trên quần đảo Outer Hebrides, được luật bảo hộ tên gọi. Tweed truyền thống dày, cứng, hơi ráp tay, chịu mòn tốt và giữ dáng.
Bouclé lấy tên từ chữ tiếng Pháp nghĩa là uốn quăn. Đặc điểm nằm ở sợi: sợi được xe sao cho tạo thành những vòng xoắn nhỏ, dệt lên thì mặt vải nổi đầy vòng sợi, sờ xốp và êm. Loại vải sần nhiều màu, đôi khi có sợi kim tuyến, mép để tua sờn mà nhiều người quen gọi là “túi vải tweed” trên túi thời trang thực chất phần lớn là bouclé hoặc vải dệt sợi hỗn hợp kiểu tweed, mềm và lỏng hơn tweed truyền thống nhiều.
Dạ là vải len dệt xong được cán, tức là làm ướt, đập, nén cho sợi len co lại và bết vào nhau. Kết quả là mặt vải kín, mịn, gần như không thấy kiểu dệt, cắt ra không tưa nhiều. Áo khoác dạ và túi dạ dùng cùng loại vải này. Nỉ thì không dệt: xơ được ép thành tấm. Nỉ len thật làm bằng xơ len ép với ẩm, nhiệt và ma sát; còn phần lớn nỉ trên túi giá phổ thông, túi đựng laptop, túi quà là nỉ polyester ép bằng kim, nhẹ, rẻ, giữ dáng tốt nhưng không có tính chất của len.
So sánh nhanh bốn loại vải trên túi
Bảng dưới gom cảm giác khi cầm và điểm mạnh, điểm yếu khi dùng hằng ngày của từng loại. Đây là xu hướng chung; cùng một tên vải nhưng thành phần sợi khác nhau thì kết quả cũng khác:
| Loại vải | Sờ và nhìn | Mạnh ở | Yếu ở |
|---|---|---|---|
| Tweed truyền thống | Dày, hơi ráp, thấy rõ vân chéo hoặc xương cá | Chịu mòn, giữ dáng, ít móc sợi | Nặng, ráp tay, len thật có thể bị mọt |
| Bouclé, vải sần kiểu tweed | Xốp, nhiều vòng sợi nổi, mép tua | Mềm mắt, nhiều màu, nhẹ hơn tweed | Rất dễ móc sợi, tưa mép, bám bụi và lông |
| Dạ | Mịn, kín, mặt hơi có lông tơ | Ít tưa, giữ dáng, ấm | Xù lông ở chỗ cọ, bám lông vật nuôi, ăn mốc nếu ẩm |
| Nỉ polyester | Phẳng, đều màu, nhẹ, có khi hơi cứng | Rẻ, nhẹ, đứng dáng, không bị mọt | Xù hạt bám chặt, bẹp lún, bắt bụi tĩnh điện |
| Nỉ len | Dày, mềm, ấm tay, mép cắt sạch | Không cần viền mép, êm | Lún vết khi đè lâu, mọt, co khi ướt nóng |
Nhìn bảng sẽ thấy không loại nào bền mọi mặt. Tweed chịu mòn nhưng nặng; bouclé đẹp nhưng sợ vướng; nỉ polyester không sợ mọt nhưng xù hạt rất khó gỡ. Chọn loại nào nên dựa vào cách dùng: đi làm hằng ngày bằng xe máy khác hẳn một chiếc túi chỉ xách đi tiệc cuối năm.
Đọc nhãn thành phần và nhận biết sợi
Nhãn ghi phần trăm từng loại sợi. Ví dụ giả định: “45% len, 35% acrylic, 15% polyester, 5% sợi kim loại”. Len càng nhiều thì vải càng ấm, càng đàn hồi, nhưng cũng càng dễ bị mọt và co khi gặp nước nóng. Acrylic và polyester làm vải nhẹ, rẻ, không bị mọt, nhưng hạt xù bám chặt hơn. Sợi kim tuyến thường là màng polyester phủ kim loại, cho ánh lấp lánh, có thể hơi cứng và cào tay.
Sờ và ép. Bóp một nắm vải rồi thả: len thật bật lại khá nhanh, có độ ấm tay. Sợi acrylic mềm, nhẹ nhưng có cảm giác trơn, ít “sống”. Nỉ polyester ép xong để lại vết lún lâu hồi lại.
Nhìn mép và mặt trái. Tweed và bouclé là vải dệt nên mép cắt sẽ tưa, phải được viền, bọc da hoặc dán mex phía sau. Dạ ít tưa vì đã được cán. Nỉ không dệt nên mép cắt sạch, nhìn kỹ thấy xơ rối ép vào nhau chứ không có sợi dọc, sợi ngang.
Thử đốt sợi chỉ khi thật cần. Người trong nghề đôi khi rút một sợi rất nhỏ ở đường may bên trong, đốt trên đĩa sứ, xa vật dễ cháy: len cháy âm ỉ, mùi như tóc cháy, tro mềm bóp vụn được; polyester và acrylic co lại, chảy, mùi nhựa, để lại hạt cứng. Không làm với túi chưa mua, và không thử trên mặt túi.
Hỏi thẳng người bán. Câu hỏi dễ nhất là “vải này bao nhiêu phần trăm len, mặt sau có bồi keo không, góc đáy có bọc da không”. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ngay; câu trả lời “vải tweed cao cấp” không nói gì về thành phần.
Túi len hỏng thế nào ở khí hậu Việt Nam
Xù lông xảy ra khi những đầu sợi ngắn bị ma sát kéo ra khỏi mặt vải rồi cuộn lại thành hạt. Chỗ xù đầu tiên luôn là chỗ túi cọ vào người: mặt sau áp hông, đáy, phần dưới nách khi kẹp túi. Với len, hạt xù có xu hướng tự rụng sau một thời gian; với polyester và acrylic, sợi rất bền nên hạt bị giữ lại, bám mãi trên mặt vải. Vì thế túi nỉ polyester sau một mùa có thể trông cũ hơn hẳn túi len.
Móc sợi là chuyện riêng của bouclé và vải dệt lỏng: răng khoá kéo của áo khoác, mặt đồng hồ, nhẫn có chấu, móc dán áo mưa đều có thể kéo một vòng sợi ra thành sợi dài. Kéo đứt sợi móc là làm hở cả một hàng dệt. Mọt vải thực chất là ấu trùng của một số loài ngài nhỏ, ăn keratin trong len, thích chỗ tối, ít bị động tới, có mồ hôi hoặc vết thức ăn. Túi len cất trong tủ cả năm mà không kiểm tra là đối tượng quen thuộc của chúng; dấu hiệu là lỗ nhỏ, vùng mặt vải mỏng đi, sợi tơ mảnh và những hạt vụn như cát.
Nồm và mưa là phần đặc thù của nước ta. Len hút ẩm nhiều mà không thấy ướt, nên túi để trong tủ kín mùa nồm vẫn có thể lên đốm mốc ở góc và lớp lót, kèm mùi ẩm. Gặp mưa, vải len nặng lên, co lại khi khô nếu bị hong nóng. Nhiều túi tweed và bouclé được bồi mex hoặc keo phía sau để giữ dáng; nếu ướt sũng rồi phơi nóng, lớp keo này có thể bong, làm mặt vải phồng rộp thành từng mảng. Còn ở miền Nam nắng nóng quanh năm, túi len dùng hằng ngày nhanh thấm mồ hôi tay và mùi, nên chủ yếu hợp với phòng máy lạnh hoặc những dịp ngắn.
Kiểm gì khi mua túi tweed, bouclé, dạ
Vải len là phần dễ hỏng nhất của chiếc túi, nên chiếc túi tốt là chiếc túi được thiết kế để vải không phải chịu những chỗ mài mòn nặng nhất:
- Góc đáy và đáy túi được bọc da, giả da hoặc làm bằng vật liệu khác: đây là chỗ mòn đầu tiên khi đặt túi xuống bàn, sàn xe.
- Mép vải được viền kín, bọc da hoặc may gập vào; nếu để tua sờn làm điểm nhấn thì tua phải được chặn bằng một đường may phía trong, kéo nhẹ không tuột thêm.
- Mặt vải phẳng, không phồng rộp: dấu hiệu lớp bồi phía sau dán đều. Ấn nhẹ không nghe tiếng sột soạt của keo bong.
- Soi vải ra ánh sáng: dệt dày, đều, không có chỗ thưa hay sợi chạy lệch; với bouclé, vòng sợi đều, không có vòng đã bị kéo dài.
- Quai làm bằng da, xích hoặc vải dày, không phải chính tấm bouclé mềm: quai bằng vải lỏng sẽ giãn, xù và bẩn nhanh nhất.
- Phần cứng không có cạnh sắc ở chỗ chạm vải: khoá, khoen, chân xích có ba via sẽ tự móc sợi trên chính chiếc túi.
- Lớp lót thoáng, không phải vải nhựa bí; hỏi lớp bồi bên trong có chịu ẩm không.
- Ngửi bên trong: mùi ẩm, mốc ở túi mới là dấu hiệu hàng tồn kho đã qua mùa nồm.
Với tweed truyền thống dày, có thể dễ tính hơn ở mép và góc vì vải chịu mòn tốt. Với bouclé lỏng và mềm, mấy điểm trên gần như quyết định túi dùng được một mùa hay vài năm.
Chải, làm sạch vết bẩn và xử lý xù lông
Vải len ghét ba thứ: chà mạnh, nước nóng và máy giặt. Phần lớn việc chăm sóc vì vậy là làm khô và làm nhẹ tay:
- Sau mỗi lần dùng, chải bằng bàn chải quần áo lông mềm theo chiều dệt, từ trên xuống, để đẩy bụi và lông vụn ra khỏi kẽ sợi trước khi chúng bám sâu.
- Với bouclé, không dùng cây lăn bụi dính mạnh, vì băng dính có thể kéo vòng sợi; thay bằng cách quấn băng dính quanh tay, mặt dính ra ngoài, chấm nhẹ lên mặt vải.
- Vết bẩn mới: thấm ngay bằng khăn khô, ấn rồi nhấc lên, tuyệt đối không chà. Chà làm sợi len bết lại, mặt vải chỗ đó thành mảng cứng không gỡ ra được.
- Vết bẩn đã khô: dùng khăn trắng hơi ẩm với nước mát pha một chút dung dịch giặt đồ len, chấm nhẹ từ ngoài vào trong, rồi chấm lại bằng khăn ẩm nước sạch và khăn khô. Thử trước ở góc khuất xem có phai màu không.
- Hạt xù: tỉa bằng máy cắt lông xù quần áo hoặc dao cạo chuyên dụng, đặt túi trên mặt phẳng, kéo căng nhẹ, đưa máy thật nhẹ không ấn. Với bouclé, chỉ cắt từng hạt bằng kéo nhỏ, vì máy dễ cắt luôn vòng sợi.
- Sợi bị móc: không cắt, không kéo. Dùng kim khâu đẩy sợi đó xuống mặt trái của vải; nếu không đẩy được thì để thợ xử lý.
Túi bị ướt mưa thì thấm bớt nước, nhồi giấy trắng không in vào trong, để khô tự nhiên ở chỗ thoáng gió, không sấy, không phơi nắng, không đặt cạnh quạt sưởi. Túi có lớp bồi, khung cứng hoặc vết bẩn dầu mỡ lớn nên mang đến tiệm giặt khô nhận đồ len, nói rõ là túi có keo bồi và phần da.
Cất túi len qua mùa nồm và phòng mọt
Hết mùa lạnh là lúc túi len dễ hỏng nhất, vì nó nằm yên nhiều tháng trong tủ, đúng điều kiện mọt và mốc cần. Một quy trình cất đơn giản:
- Làm sạch trước khi cất: chải kỹ, xử lý mọi vết thức ăn, mồ hôi. Mọt vải tìm đến chỗ có chất hữu cơ, túi bẩn bị ăn trước.
- Phơi gió ở chỗ râm thoáng nửa ngày để vải khô hẳn. Không phơi nắng gắt vì nắng làm phai màu len nhuộm.
- Nhồi giấy trắng không in cho túi giữ dáng, bỏ hết đồ trong túi ra.
- Cho vào túi vải cotton thoáng, không bọc túi nilon kín: nilon giữ hơi ẩm bên trong, gặp nồm là mốc.
- Đặt kèm gói hút ẩm trong tủ và thay hoặc phơi lại gói hút ẩm định kỳ. Gỗ tuyết tùng, túi oải hương có tác dụng xua đuổi ở mức hạn chế, không thay được việc kiểm tra.
- Khoảng một hai tháng một lần, lấy túi ra, nhìn kỹ góc, đáy, dưới nắp, chải và phơi gió. Mọt sợ bị động tới và ánh sáng.
Nếu phát hiện mọt, tách ngay túi đó khỏi đồ len khác, chải sạch, phơi gió, rồi kiểm tra cả tủ. Một số người cho đồ len nhiễm mọt vào túi kín để ngăn đá vài ngày nhằm diệt trứng và ấu trùng; với túi có da, keo và khung, cách này có thể làm hỏng phần da và gây đọng ẩm khi rã đông, nên hỏi tiệm giặt khô hoặc thợ trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Túi “tweed” bán phổ biến có phải tweed thật không?
Phần lớn túi thời trang gọi là tweed thực chất là vải bouclé hoặc vải dệt sợi hỗn hợp có mặt sần nhiều màu. Gọi như vậy là cách nói thông dụng, không hẳn là lừa dối, nhưng tính chất khác tweed truyền thống: mềm, lỏng, dễ móc sợi hơn. Muốn biết rõ, đọc nhãn thành phần và nhìn kiểu dệt.
Nỉ polyester có bị mọt không?
Ấu trùng mọt vải ăn keratin trong len, lông thú, nên nỉ polyester thuần không phải thức ăn của chúng. Tuy vậy, nếu nỉ bám nhiều vết thức ăn, mồ hôi, hoặc pha một phần len, nó vẫn có thể bị cắn lỗ. Vấn đề chính của nỉ polyester là xù hạt và bẹp lún, không phải mọt.
Có nên xịt chống thấm cho túi dạ, túi tweed?
Có những bình xịt dành cho vải len giúp nước đọng thành giọt thay vì thấm ngay. Thử trước ở góc khuất vì có thể làm đổi màu hoặc cứng mặt vải. Xịt chỉ giúp chống mưa lất phất trong thời gian ngắn, không biến túi len thành túi đi mưa được.
Tua sờn ở mép túi bouclé tuột dần thì xử lý sao?
Nếu đã có đường may chặn bên trong, tua chỉ tuột đến đường may là dừng; cắt gọn sợi dài lòi ra bằng kéo nhỏ. Nếu không có đường chặn, nên mang thợ may thêm một đường chỉ cùng màu sát gốc tua, trước khi mép tuột sâu vào thân túi.
Túi len có hợp dùng hằng ngày ở miền Nam không?
Dùng được nếu chủ yếu đi trong phòng máy lạnh và ít phơi nắng. Đi xe máy giữa trưa, tay đổ mồ hôi nhiều, mưa bất chợt thì túi len thấm mồ hôi, giữ mùi và bẩn nhanh. Với nhu cầu đó, túi da, giả da hoặc vải tổng hợp dễ lau hợp hơn.
Máy cắt lông xù có làm mỏng túi không?
Mỗi lần cắt là lấy đi một phần sợi trên mặt vải, nên cắt quá thường xuyên hoặc ấn mạnh sẽ làm vải mỏng dần, có thể thủng ở chỗ vốn đã mòn. Chỉ cắt khi hạt xù đã nhiều, đưa máy nhẹ, và ưu tiên chải đều đặn để hạn chế xù ngay từ đầu.