Không hẳn là da ngựa. Phần lớn túi gọi là “da ngựa” hay “pony hair” trên thị trường là da bê, da bò còn nguyên lớp lông ngắn, sau đó được in hoặc nhuộm thành vằn ngựa vằn, đốm bò, đốm báo. Một phần khác là sợi tổng hợp dệt hoặc cấy lên vải, trông rất giống khi mới. Cả hai đều dễ rụng, xẹp lông ở chỗ cọ xát; khác nhau ở cách nhận biết và cách giữ.
Bài này giải thích vì sao tên gọi “pony” hay gây hiểu lầm, chỉ cách phân biệt lông thật với sợi tổng hợp bằng mắt và tay, chỗ nào trên túi hỏng trước, và cách chải giữ để túi da còn lông không bị hói mép sau một mùa. Da báo, da hổ thật thuộc loài hoang dã được bảo vệ không nằm trong bài; hoạ tiết ở đây đều là in lên da vật nuôi hoặc vật liệu tổng hợp.
Tên gọi “pony hair” và thực chất tấm da
Trong ngành da, “pony hair” từ lâu đã là tên thương mại chỉ kiểu bề mặt chứ không chỉ con vật: lớp lông ngắn, mượt, nằm rạp một chiều, sờ vào mát và trơn như lông ngựa nhỏ. Tấm da thật sự thường là da bê hoặc da bò non, vì lông của chúng ngắn, mịn, đều, và tấm da đủ lớn để cắt thân túi liền. Người bán cẩn thận sẽ ghi “calf hair”, tức da bê còn lông; người bán dễ dãi ghi “da ngựa”, khiến khách tưởng đó là một loại da hiếm.
Quy trình thuộc da còn lông khác da thường ở một điểm then chốt: không tẩy lông. Da được thuộc nhẹ tay để giữ chân lông bám chắc, rồi lông được chải, xén cho đều. Hoạ tiết vằn ngựa, đốm báo, đốm bò được tạo bằng nhuộm qua khuôn, in lụa hoặc in chuyển nhiệt lên ngọn lông. Có tấm da giữ màu tự nhiên của con vật, ví dụ da bò lông nâu trắng loang, nên mỗi tấm một kiểu đốm.
Ở nhóm tổng hợp, có hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất là vải nhung lông ngắn, sợi polyester được dệt hoặc cấy trên một tấm đế vải, rồi in hoạ tiết. Kiểu thứ hai là da giả có lớp lông tĩnh điện, tức sợi rất ngắn được phun bám lên lớp keo. Cả hai đều nhẹ, rẻ hơn, màu in sắc nét hơn, nhưng cảm giác tay và cách già đi khác lông thật.
Tên gọi cuối cùng chỉ là nhãn; thứ người mua cần biết là tấm da có lông thật hay không, lông bám chắc hay lỏng, và hoạ tiết nằm sâu tới đâu trong sợi lông. Ba điều này quyết định chiếc túi đẹp được bao lâu.
Phân biệt lông thật với sợi tổng hợp khi đang cầm túi
Không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần ánh sáng tốt, đầu ngón tay và vài phút. Làm ở chỗ khuất như hông túi, mặt dưới nắp:
- Rẽ lông nhìn gốc. Dùng hai ngón tay rẽ một đường nhỏ ngược chiều lông. Lông thật mọc ra từ mặt da, ta thấy một lớp da màu kem hoặc màu nền bên dưới. Sợi tổng hợp mọc ra từ một tấm vải dệt, nhìn kỹ thấy ô lưới đều đặn.
- Xem ngọn lông. Lông thật thuôn nhọn ở đầu, dài ngắn chênh nhau chút ít. Sợi tổng hợp thường được cắt bằng đầu, dài đều như nhau.
- Vuốt hai chiều. Lông thật nằm rạp một chiều, vuốt ngược thấy dựng lên, đổi sắc rõ. Sợi tổng hợp nhiều loại đứng thẳng, vuốt chiều nào cũng gần như giống nhau.
- Soi màu in ở gốc lông. Hoạ tiết in lên lông thật thường chỉ ăn ở phần ngọn, rẽ lông thấy gốc nhạt màu hơn. Vải in có thể đều màu từ gốc đến ngọn hoặc lộ nền vải trắng.
- Lật mép, xem mặt sau. Ở mép cắt, da còn lông lộ một lớp da có độ dày; vật liệu tổng hợp lộ lớp vải đế hoặc lớp keo.
- Thử sợi đã rụng, nếu có. Một sợi lông rời, hơ gần lửa ở nơi an toàn: lông thật cháy xém, mùi khét như tóc cháy, tro bóp vụn; sợi nhựa co lại thành hạt cứng, mùi nhựa. Tuyệt đối không hơ lửa lên túi.
Không có bước nào chắc chắn một trăm phần trăm khi đứng riêng, nhưng ba bốn dấu hiệu cùng chỉ về một phía thì kết luận khá tin cậy. Nếu túi có giá trị lớn, hỏi rõ người bán và đề nghị ghi chất liệu trên hoá đơn.
Lông thật và lông tổng hợp sau một năm dùng
Hai chiếc túi cùng hoạ tiết vằn ngựa, một da bê còn lông, một vải lông tổng hợp, được dùng hằng ngày trong thành phố. Bảng dưới là xu hướng thường gặp:
| Khía cạnh | Da bê còn lông | Vải lông tổng hợp |
|---|---|---|
| Cảm giác tay | Mượt, mát, nặng tay hơn | Mềm hoặc hơi thô, nhẹ |
| Hoạ tiết | Mềm mép, mỗi tấm khác nhau | Sắc nét, lặp đều |
| Rụng lông | Rụng ít nếu thuộc tốt, rụng nhiều ở chỗ cọ | Sợi xù, vón hoặc rụng thành mảng |
| Xẹp, bết | Xẹp ở chỗ đè, chải lại được phần nào | Xẹp lâu khó dựng, có thể bóng nhẵn |
| Chỗ hói | Lộ mặt da màu kem hoặc nâu | Lộ vải đế dệt |
| Gặp mưa | Lông bết, da bên dưới có thể co | Khô nhanh hơn, có thể phai màu in |
Điểm chung: cả hai đều không hợp với cọ xát mạnh liên tục. Túi lông đeo hông cạ vào áo khoác, kẹp nách cạ vào tay áo sẽ hói ở đúng những vùng đó, bất kể lông thật hay giả.
Hoạ tiết vằn ngựa, đốm bò, đốm báo: in thế nào và giữ được bao lâu
Trên da còn lông, hoạ tiết thường được tạo theo hai cách. Cách thứ nhất là nhuộm nền rồi in màu đậm qua khuôn lưới, mực bám lên ngọn lông; cách thứ hai là tẩy nhạt từng vùng trên nền lông sậm để tạo vằn sáng. Cả hai đều chỉ đi sâu một phần chiều dài sợi lông. Khi ngọn lông mòn hoặc bị cắt xén, phần gốc nhạt màu hơn lộ ra, hoạ tiết nhoè dần ở chỗ cọ nhiều. Đây là lý do mép đáy túi vằn ngựa thường trông “mờ nét” trước mặt túi.
Đốm bò là trường hợp đặc biệt: nhiều tấm da giữ nguyên màu lông tự nhiên của con bò lang, nên đốm nằm suốt từ gốc đến ngọn và không phai vì in. Mỗi tấm đốm một kiểu, hai chiếc túi cùng mẫu sẽ không bao giờ giống nhau. Tuy vậy cũng có đốm bò in để đồng đều, nhận ra bằng cách rẽ lông ở mép đốm: đốm tự nhiên có ranh giới lông trắng và lông màu xen nhau, đốm in có ranh giới mực sắc và gốc lông cùng màu nền.
Hoạ tiết đốm báo, vằn hổ trên da bê còn lông đều là in, không phải da thú hoang. Ở vải lông tổng hợp, hoạ tiết in chuyển nhiệt thường sắc nét nhất lúc mới và giữ màu khá tốt, nhưng khi sợi xù, nét in vỡ thành chấm nhỏ. Dù loại nào, tránh nắng trực tiếp và chà xát là hai cách đơn giản nhất để hoạ tiết sống lâu.
Rụng, xẹp, hói: vì sao và ở đâu
Chân lông yếu do thuộc. Da còn lông thuộc ẩu, hoặc tấm da bị ẩm lâu trước khi thuộc, có chân lông lỏng. Lông rụng nhiều ngay từ tuần đầu, vuốt tay thấy dính lông. Đây là lỗi chất liệu, không phải do dùng.
Cọ xát lặp lại. Mép đáy, góc túi, mặt áp hông, quai kẹp nách là nơi lông bị mài mòn dần, mỏng rồi hói. Lông thật hói lộ mặt da; vải lông hói lộ lưới vải.
Đè lâu. Túi để nằm dưới chồng đồ, kẹp giữa các túi khác trong tủ sẽ bị xẹp lông theo vệt. Lông thật thường chải dựng lại được nếu chưa bết quá lâu.
Ẩm và mồ hôi. Lông gặp nước, mồ hôi rồi khô sẽ bết, cứng, xoắn ngọn. Ở khí hậu nóng ẩm, mặt áp lưng của túi đeo vai mùa hè bết nhanh hơn hẳn mặt ngoài.
Chân quai và mép miệng túi. Hai chỗ tay chạm nhiều nhất cũng là hai chỗ lông bết và mòn sớm nhất, vì dầu tay làm lông dính lại rồi bị mài. Túi làm kỹ thường dùng da trơn cho quai và viền miệng; túi phủ lông kín cả những chỗ này đẹp lúc mới nhưng xuống cấp nhanh.
Nhiệt. Sấy nóng, là ủi, phơi nắng gắt làm lông thật giòn, gãy ngọn; với sợi tổng hợp, nhiệt làm sợi chảy, dính thành mảng bóng không cứu được.
Chải và giữ túi da còn lông
Túi lông không cần dưỡng như túi da trơn, nhưng cần chải và tránh nước. Lịch đơn giản:
- Sau vài lần dùng, chải nhẹ theo chiều lông bằng bàn chải lông mềm, loại dùng cho quần áo hoặc bàn chải lông ngựa nhỏ. Không chải ngược chiều mạnh tay.
- Bụi bám thì vỗ nhẹ, rồi lau bằng khăn microfiber khô theo chiều lông.
- Dính bẩn nhỏ: khăn hơi ẩm, vắt thật kiệt, chấm lên vết, không chà. Để khô tự nhiên, rồi chải lại khi lông khô hẳn.
- Bị ướt mưa: thấm khô bằng khăn, chải lông về một chiều khi còn ẩm, nhồi giấy trắng không in vào trong, để khô nơi râm thoáng. Không sấy, không phơi nắng.
- Lông xẹp do đè: hơi nước rất nhẹ từ xa, ví dụ để túi trong phòng tắm vừa tắm xong vài phút, rồi chải dựng. Không xông hơi trực tiếp vào gần.
- Cất: túi vải thoáng, không đè vật nặng, không kẹp sát túi khác. Dựng đứng hoặc đặt riêng một ngăn.
Không dùng dầu dưỡng da, kem dưỡng hay xịt bóng lên lông: chúng làm lông bết, bám bụi và rất khó gỡ ra. Vết dầu mỡ trên túi lông là việc nên mang đến thợ đồ da, vì tự xử lý thường làm hói thêm một vùng quanh vết.
Chọn túi da còn lông: kiểu dáng, chỗ dùng và câu hỏi cho người bán
Da còn lông hợp nhất với những kiểu túi ít chịu cọ xát ở mặt lông: túi cầm tay, clutch, túi hộp nhỏ, túi tote có mặt lông chỉ ở mảng trước còn đáy và hông làm da trơn. Túi du lịch cỡ lớn mặt lông hoàn toàn trông nổi bật nhưng sẽ hói nhanh ở đáy và góc, vì túi du lịch hay bị đặt xuống sàn, kéo lê, nhét vào khoang xe. Nếu thích túi du lịch hoạ tiết vằn, chọn kiểu có đáy da trơn hoặc vải phủ, có chân đế kim loại.
Khi đứng ở quầy, vuốt tay vài lần lên mặt túi rồi nhìn lòng bàn tay: dính vài sợi là bình thường, dính cả nhúm là chân lông yếu. Rẽ lông ở mép đáy xem đã có chỗ mỏng chưa, vì túi trưng bày lâu cũng bị cọ. Nhìn đường may nối mặt lông với da trơn: lông không được kẹp lộn xộn vào đường may, mép gọn.
Câu hỏi cho người bán: lông thật hay tổng hợp, da bê hay loại gì, hoạ tiết in hay màu tự nhiên, phần đáy và hông làm chất liệu gì. Muốn xem tận tay vài loại da còn lông hoặc hỏi thợ có nhận chải, vá mảng lông bị hói hay không, có thể tra danh bạ xưởng và cửa hàng túi xách, đồ da theo tỉnh của trang, rồi gọi hỏi trước khi mang túi đến.
Về khí hậu, túi lông không phải lựa chọn tốt cho mùa mưa và cho người đi xe máy không có chỗ che túi. Nó hợp với văn phòng, đi tiệc, đi chơi trong thành phố những ngày khô ráo, và với người chịu để chiếc túi nghỉ khi trời xấu.
Câu hỏi thường gặp
Túi “da ngựa” có phải làm từ da ngựa thật không?
Thường là không. Phần lớn túi bán với tên da ngựa hay pony hair là da bê, da bò còn lông ngắn, được gọi theo kiểu bề mặt mượt như lông ngựa nhỏ. Một phần khác là sợi tổng hợp. Muốn biết chính xác, hỏi người bán và đề nghị ghi chất liệu cụ thể trên hoá đơn.
Túi da còn lông có rụng lông lên quần áo không?
Túi thuộc tốt chỉ rụng vài sợi lúc đầu và ở chỗ cọ xát nhiều. Nếu rụng thành nhúm, bám đầy áo tối màu ngay tuần đầu thì chân lông yếu, nên đổi nếu còn trong thời hạn. Túi lông tổng hợp có thể xù sợi, vón cục chứ ít rụng từng sợi.
Chỗ lông bị hói có cấy lại được không?
Không cấy lại được như ban đầu. Thợ đồ da có thể thay cả mảng bằng một miếng da còn lông khác, nhưng tìm được miếng cùng màu, cùng hoạ tiết rất khó. Với vùng hói nhỏ ở góc đáy, nhiều người chọn bọc góc bằng da trơn cùng tông, vừa che vừa chống mài tiếp.
Có giặt túi da còn lông được không?
Không nên giặt, kể cả giặt tay. Nước làm lông bết, da bên dưới co và cứng, hoạ tiết in có thể loang. Chỉ nên làm sạch cục bộ bằng khăn hơi ẩm, chải khô. Vết bẩn lớn hoặc vết dầu nên mang đến thợ đồ da hoặc dịch vụ làm sạch đồ da.
Túi vằn ngựa in trên lông có phai màu không?
Hoạ tiết in lên ngọn lông có thể nhạt dần dưới nắng và khi ngọn lông mòn, vì phần gốc thường nhạt màu hơn. Tránh phơi nắng trực tiếp và cọ xát mạnh giúp hoạ tiết giữ lâu hơn. Da giữ màu lông tự nhiên của con vật thì ít phai hơn.
Túi lông tổng hợp có kém hơn hẳn lông thật không?
Không hẳn. Lông tổng hợp nhẹ, hoạ tiết sắc, khô nhanh hơn và phù hợp với người không muốn dùng sản phẩm từ động vật. Nhược điểm là dễ xù, dễ bị nhiệt làm chảy sợi và khi hói lộ vải đế. Chọn loại nào là chuyện cách dùng và quan điểm của mỗi người.