Lau túi da bằng cồn được trong một số trường hợp hẹp, nhưng rủi ro cao hơn nhiều người nghĩ: cồn hoà tan được một số thuốc nhuộm và chất hoàn thiện trên da, kéo theo dầu tự nhiên trong da, nên có thể làm bạc màu, loang vết và làm da khô cứng. Da nhuộm xuyên, da lộn, da sáng màu là những loại dễ hỏng nhất; da phủ màu dày chịu được hơn nếu chỉ chấm nhanh và ít.
Thói quen xịt cồn, lau nước rửa tay lên túi xuất hiện nhiều từ những năm phải khử khuẩn mọi thứ. Mục tiêu khử khuẩn là có lý, nhưng phương tiện thì cần cân nhắc theo chất liệu. Bài này giải thích cồn tác động lên da thế nào, nhận biết túi nào chịu được, cách thử an toàn, và những lựa chọn làm sạch, khử khuẩn ít rủi ro hơn.
Cồn tác động lên da thuộc như thế nào
Cồn dùng trong gia đình, chủ yếu là ethanol hoặc isopropanol, là dung môi bay hơi nhanh. Trên da thuộc, nó gây ra ba tác động cùng lúc. Thứ nhất, nó hoà tan một phần thuốc nhuộm: nhiều thuốc nhuộm dùng cho da, nhất là loại nhuộm xuyên cho da thô, tan được trong cồn. Khăn lau đổi màu chính là dấu hiệu màu đang bị kéo ra khỏi da.
Thứ hai, cồn kéo dầu ra khỏi da. Dầu bôi trơn được thêm vào trong quá trình thuộc giúp các sợi collagen trượt lên nhau; mất bớt dầu, da khô, cứng, dễ nứt ở nếp gập. Một lần lau nhẹ có thể chưa thấy gì, nhưng lau nhiều lần mỗi tuần sẽ thấy da xỉn và ráp dần.
Thứ ba, cồn có thể làm mềm hoặc mòn lớp phủ hoàn thiện trên mặt da. Một số lớp phủ chịu dung môi tốt, một số khác bị làm mềm, mờ đi hoặc dính nhớp. Vì không thể biết lớp phủ trên túi của mình làm từ gì, cách duy nhất để biết là thử ở chỗ khuất. Nước rửa tay khô có thêm chất làm ẩm như glycerin và hương liệu, nên ngoài tác dụng của cồn còn có thể để lại lớp nhớp trên da.
Túi nào chịu được cồn, túi nào không
Bảng dưới là xu hướng chung theo loại bề mặt; luôn thử trước khi làm trên mặt chính:
| Loại bề mặt | Dấu hiệu nhận biết | Phản ứng với cồn | Khuyến nghị |
|---|---|---|---|
| Da phủ màu dày | Mặt đều, hơi bóng, giọt nước đọng tròn | Thường chịu được chấm nhanh, ít lần | Chỉ chấm nhẹ chỗ cần, lau lại bằng khăn ẩm, dưỡng sau |
| Da nhuộm xuyên, phủ mỏng | Thấy lỗ chân lông, giọt nước thấm sẫm | Dễ kéo màu, loang vết, khô | Tránh cồn; dùng chất làm sạch cho da thô |
| Da lộn, nubuck | Mặt xơ mịn, đổi màu khi vuốt | Loang, cứng lông, mất màu | Không dùng cồn |
| Da bóng (patent) | Mặt bóng như gương | Có thể làm mờ, dính bề mặt | Lau khăn ẩm và dung dịch dành cho da bóng |
| Giả da PU, PVC | Mặt nhựa đều, mặt sau là vải | PU có thể khô và giòn nhanh hơn; PVC chịu tốt hơn | Dùng ít, lau lại bằng nước sạch |
| Túi vải, canvas phủ nhựa | Vải hoặc vải phủ lớp nhựa | Vải thường chịu được; lớp in, lớp phủ có thể phai | Thử góc khuất, nhất là chỗ in hoa văn |
Màu sáng (kem, trắng, pastel) dễ lộ vết loang hơn màu tối, vì bất kỳ thay đổi nhỏ nào về sắc độ cũng hiện rõ. Màu nhuộm đậm như đỏ, xanh dương dễ bị kéo màu ra khăn hơn.
Thử ở chỗ khuất trước khi lau cả túi
Nếu vẫn cần dùng cồn, chẳng hạn để khử khuẩn túi sau khi đến bệnh viện, hãy thử theo trình tự này:
- Chọn chỗ khuất cùng loại da với mặt chính: mặt dưới nắp túi, mặt sau quai sát khoen, phần da ở đáy. Đừng thử trên miếng da khác loại như viền hay tem da.
- Thấm cồn vào tăm bông hoặc góc khăn trắng, không đổ thẳng lên da. Lượng ít đủ ẩm là được.
- Chấm nhẹ một lần, không chà. Nhìn khăn: có vệt màu là thuốc nhuộm đang bị kéo ra, dừng ngay.
- Để khô hẳn rồi quan sát dưới ánh sáng xiên. Tìm vết loang, vùng mờ hơn hoặc bóng hơn xung quanh, bề mặt dính tay.
- Sờ lại sau một giờ. Da cứng hơn hoặc ráp hơn chỗ chưa thử là dấu hiệu khô dầu.
- Nếu đạt, làm từng mảng nhỏ, khăn chỉ ẩm, lau nhẹ một chiều, rồi lau lại bằng khăn ẩm nước sạch vắt kiệt. Để khô tự nhiên và dưỡng một lớp mỏng sau đó.
Bất kỳ dấu hiệu nào ở bước ba, bốn, năm đều có nghĩa là túi này không hợp với cồn, kể cả khi vết thay đổi rất nhỏ. Lau cả túi sẽ biến vết nhỏ thành loang lổ khắp mặt.
Làm sạch và khử khuẩn bằng gì thay cho cồn
Dung dịch làm sạch da pH trung tính. Các sản phẩm làm sạch dành riêng cho đồ da được pha để lấy bẩn mà ít ảnh hưởng thuốc nhuộm và lớp phủ. Da thuộc thường ở vùng axit nhẹ, nên các loại xà phòng có tính kiềm mạnh như xà phòng giặt, nước rửa chén đậm đặc không phải lựa chọn tốt.
Xà phòng yên ngựa, dùng đúng cách. Xà phòng yên ngựa (saddle soap) có từ thời làm yên cương, hợp cho da dày, da thô. Dùng rất ít bọt trên khăn ẩm, lau rồi lau sạch lại; không dùng cho da lộn, da bóng, và thử trước trên da sáng màu vì có thể làm sẫm.
Nước sạch và khăn microfiber. Với bẩn bụi thông thường, khăn microfiber ẩm vắt thật kiệt lấy được phần lớn bụi bẩn mà không cần hoá chất. Đây là bước nên làm đầu tiên trước khi nghĩ đến bất kỳ chất tẩy nào.
Thời gian và không khí. Nhiều loại vi khuẩn, vi rút trên bề mặt khô giảm dần theo thời gian. Với túi da sau một chuyến đi, để túi ở nơi thoáng một đến hai ngày và lau sạch tay cầm thường là cách thực tế hơn xịt cồn khắp túi.
Bảo vệ phần người hay chạm. Nếu lo vệ sinh tay cầm, rửa tay trước và sau khi cầm túi hiệu quả hơn khử khuẩn túi. Quai là chỗ duy nhất nên chú ý thường xuyên: lau nhẹ bằng khăn ẩm và dung dịch làm sạch da.
Khử khuẩn túi theo từng tình huống thực tế
Không phải lúc nào cũng cần khử khuẩn cả chiếc túi. Tuỳ tình huống, có cách làm vừa đủ mà ít hại da hơn:
- Vừa đi bệnh viện, phòng khám về: đặt túi ở chỗ riêng thoáng gió, lau tay cầm và đáy bằng khăn ẩm có chút dung dịch làm sạch da, rửa tay sau khi cầm. Đồ bên trong như điện thoại, ví thì xử lý riêng theo chất liệu của chúng.
- Nhà có trẻ nhỏ hay cầm túi của người lớn: chọn một túi chất liệu dễ lau như nylon hoặc da phủ màu cho những ngày đi ra ngoài nhiều, và lau quai thường xuyên bằng khăn ẩm. Đừng để túi ở chỗ trẻ với tới khi trong túi có thuốc, bật lửa hay mỹ phẩm.
- Mua lại túi đã qua sử dụng: làm sạch kỹ trước khi dùng, bắt đầu từ lót bên trong vì đó là chỗ bám bụi, mồ hôi và mùi nhiều nhất. Mặt da ngoài làm sạch theo đúng loại da; lót vải có thể được thợ giặt hoặc thay.
- Túi bị đổ thức ăn, đồ uống có đường: lau ngay bằng khăn ẩm nước sạch để không còn đường dính, vì đường còn sót lại hút ẩm và nuôi nấm mốc. Cồn không giúp gì cho vết đường.
- Túi đặt xuống sàn nhà vệ sinh công cộng: lau đáy và chân đế bằng khăn ẩm, phơi thoáng. Đáy túi là nơi bẩn nhất nhưng cũng thường là da dày hoặc có chân đế kim loại, chịu lau tốt hơn mặt túi.
Điểm chung của các tình huống trên là khu trú việc làm sạch vào chỗ thật sự tiếp xúc, thay vì xịt khắp túi. Cách làm này vừa giữ vệ sinh vừa không đánh đổi màu da và độ mềm của chiếc túi.
Lỡ lau cồn rồi bị bạc màu: còn cứu được không
Nếu vừa lau và thấy khăn ra màu, việc đầu tiên là dừng lại, không chà thêm để cố cho đều. Để chỗ đó khô tự nhiên, rồi dưỡng một lớp kem gốc nước thật mỏng. Ở những vết nhẹ, độ ẩm và dầu trở lại có thể làm màu sẫm lên một phần, vết bớt rõ.
Vết bạc màu rõ hoặc lớp phủ đã mờ, dính thì kem dưỡng không sửa được. Da phủ màu có thể được thợ làm sạch, phủ lại màu và lớp bảo vệ trên mảng bị hỏng, thường là cả một tấm từ đường may đến đường may để màu đều. Da nhuộm xuyên khó hơn vì phải nhuộm bù bằng tay; thường chỉ làm được về tông đậm hơn chứ không trở lại tông gốc sáng.
Khi mang túi đến thợ, nói rõ đã dùng chất gì, lau bao nhiêu lần, để họ biết lớp phủ đã bị tác động ra sao. Đừng thử thêm một chất khác trước khi đi, vì mỗi lần thử là một lớp thay đổi nữa trên mặt da.
Những thứ khác trong nhà cũng nên cẩn thận
Cồn không phải chất duy nhất gây hại hay bị truyền nhau làm "mẹo". Nước tẩy trang có chất hoạt động bề mặt và đôi khi dầu, làm loang da thô. Nước lau kính thường chứa amoniac hoặc cồn, cùng loại rủi ro. Kem đánh răng có hạt mài, chà lên da phủ làm mòn lớp phủ, để lại vùng mờ. Giấm có tính axit, đôi khi được dùng cho vết muối trên giày, nhưng dùng tuỳ tiện trên túi có thể làm thay đổi màu.
Thuốc tẩy chứa clo như nước Javel tuyệt đối không dùng cho đồ da, và không bao giờ trộn với các chất tẩy rửa khác, vì một số tổ hợp sinh khí độc. Khăn ướt khử khuẩn thường có cồn hoặc hợp chất amoni bậc bốn, dùng lâu cũng làm da khô.
Nguyên tắc chung: bất kỳ chất nào chưa ghi rõ dùng cho da thuộc thì coi như chưa được kiểm chứng trên túi của bạn. Thử ở chỗ khuất, chờ khô, và nếu chiếc túi có giá trị lớn với bạn, hỏi người làm đồ da trước.
Cũng nên đọc kỹ nhãn của chính sản phẩm dành cho da: có loại chỉ dành cho da trơn, không dùng cho da lộn; có loại chứa dung môi để tẩy vết cứng đầu, chỉ dùng chấm điểm chứ không lau rộng. Một sản phẩm tốt dùng sai chỗ vẫn gây hỏng như một mẹo dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Cồn 70 độ và cồn 90 độ khác nhau gì khi lau túi da?
Cồn nồng độ cao bay hơi nhanh hơn nhưng hoà tan thuốc nhuộm và kéo dầu mạnh hơn; cồn 70 độ chứa nhiều nước hơn, nước lại gây vết loang trên da thô. Với túi da, cả hai đều có rủi ro, nên khác biệt nồng độ không quan trọng bằng loại da và cách dùng.
Túi da bị dính sơn móng tay có dùng nước tẩy móng được không?
Nước tẩy móng thường là acetone hoặc dung môi tương tự, mạnh hơn cồn nhiều và có thể làm tan lớp phủ, thậm chí làm hỏng cả giả da. Không nên tự dùng. Nếu vết sơn còn ướt, thấm nhẹ không chà; nếu đã khô, mang đến người làm đồ da.
Có cách nào khử mùi túi da mà không dùng cồn không?
Để túi mở miệng ở nơi thoáng gió, râm mát một hai ngày; đặt vào trong túi một gói nhỏ baking soda hoặc than hoạt tính bọc vải, không để bột tiếp xúc thẳng với da và lót. Mùi ẩm lâu ngày thường đến từ lót, nên kiểm tra lót có mốc không.
Lau túi da bằng cồn có diệt được nấm mốc không?
Cồn có thể diệt một phần bào tử trên bề mặt, nhưng không xử lý được sợi nấm đã ăn vào trong da và lót, lại làm da khô, bạc màu. Mốc cần được làm sạch đúng cách và quan trọng hơn là thay đổi chỗ cất, độ ẩm; nếu mốc lan rộng nên nhờ thợ.
Giả da PU lau cồn có sao không?
Giả da PU thường bị lão hoá do thuỷ phân và nhiệt; cồn có thể làm lớp mặt khô và giòn nhanh hơn, nhất là PU đã cũ. Thỉnh thoảng lau nhẹ thường không thấy ngay, nhưng không nên làm thường xuyên. Khăn ẩm và một chút xà phòng nhẹ là đủ cho phần lớn giả da.