Giả định một chiếc túi da màu bò nhạt mua đầu mùa khô: sau ba bốn tháng đeo hằng ngày, quai đã ngả màu mật ong, mặt trước còn sáng, mặt sau áp lưng sậm hơn hẳn. Đó không phải túi lỗi mà là da màu mộc đang lên nước: ánh nắng, dầu tay và không khí làm lớp da gần như không phủ đổi màu dần, chỗ nào tiếp xúc nhiều thì sậm trước.
Muốn túi lên màu đẹp thì không ngăn quá trình này, mà điều khiển cho nó diễn ra đều: cho cả túi cùng gặp ánh sáng, giữ tay sạch khi cầm, xử lý vết nước đúng cách và dưỡng rất ít. Bài này đi qua cơ chế, những vết hay gặp và cách chọn một chiếc túi màu mộc ngay từ quầy.
Vì sao da màu mộc không đứng yên một màu
Phần lớn túi da màu bò tự nhiên, màu tan, màu “mộc” được làm từ da thuộc thực vật, tức da thuộc bằng tanin chiết từ vỏ cây, gỗ, lá; tanin này tự nó có màu vàng nâu nhạt và còn tiếp tục biến đổi khi gặp ánh sáng và không khí. Thêm vào đó, da màu mộc thường chỉ được nhuộm rất nhẹ hoặc để trần, phủ một lớp sáp hay dầu mỏng, không có lớp sơn màu đục che bên trên. Bề mặt vì vậy “mở”: hút dầu, hút ẩm, nhận ánh sáng trực tiếp.
Ba thứ làm da sậm đi là tia tử ngoại trong nắng, dầu và mồ hôi từ tay, và chính dầu, sáp được thoa lên khi dưỡng. Tia tử ngoại làm tanin sẫm lại, nên da phơi sáng đều sẽ chuyển từ màu kem hồng nhạt sang màu mật ong rồi nâu hạt dẻ trong vài tháng đến vài năm. Dầu tay thấm vào làm sợi da trong hơn, sậm hơn, nên quai, mép nắp và chỗ hay cầm lên màu trước. Ma sát nhẹ với quần áo làm bề mặt bóng dần như được đánh xi.
Cộng lại, “lên nước” là lớp màu sậm hơn kèm độ bóng mờ tự nhiên, có chiều sâu, chỗ đậm chỗ nhạt theo đúng cách người chủ dùng túi. Người chơi đồ da quý điều này vì không chiếc túi nào giống chiếc nào. Nhưng nếu không hiểu cơ chế, người mua dễ hoảng khi thấy chiếc túi đổi màu nhanh, hoặc bực khi mặt trước một màu, mặt sau một màu như hai chiếc túi ghép lại.
Những vết hay gặp trên da màu mộc và cách đọc
Da màu mộc ghi lại gần như mọi thứ chạm vào nó. Bảng dưới gom các vết thường gặp nhất khi dùng túi ở Việt Nam, kèm cách nhìn để biết vết nào sẽ tự hoà vào màu chung, vết nào cần xử lý:
| Vết | Trông như thế nào | Nguyên nhân | Có tự mờ không |
|---|---|---|---|
| Vết tay sậm | Đốm mờ hình đầu ngón tay, sậm hơn nền | Dầu và mồ hôi tay, kem dưỡng da tay | Thường hoà dần khi cả túi lên màu |
| Vết nước | Đốm hoặc vòng viền sậm, giữa nhạt | Giọt mưa, nước bắn, chai nước rỉ | Có khi mờ, có khi để lại viền rõ |
| Vết dầu mỡ | Mảng sậm, ướt, lan rộng dần | Thức ăn, kem chống nắng, dầu máy | Lan ra rồi nhạt, ít khi mất hẳn |
| Lệch màu theo mặt | Mặt trước nhạt, mặt sau hoặc dưới nắp sậm | Mặt hay phơi nắng khác mặt bị che | Không, cần cho phơi sáng bù |
| Vết hằn phần cứng | Hình khoá, khoen in nhạt hơn | Phần cứng che nắng chỗ nằm đè | Mờ dần nếu đổi chỗ để |
Vết tay và vết lệch màu là loại dễ chịu nhất: chúng thuộc về quá trình lên nước chung. Vết nước và vết dầu là hai loại cần xử lý ngay, vì để lâu chúng bị “khoá” vào màu da khi da tiếp tục sậm xung quanh.
Xử lý vết nước trên da màu mộc
Viền sậm của vết nước hình thành vì nước kéo tanin và dầu trong da ra phía mép giọt rồi đọng lại khi khô. Cách xử lý dựa đúng vào cơ chế đó: làm cho cả mảng da ướt đều rồi khô đều, để không còn mép nào.
- Thấm ngay bằng khăn cotton khô, ấn chứ không chà, khi giọt nước vừa rơi xuống.
- Nếu đã thành vết, nhúng một miếng khăn mềm vào nước sạch, vắt thật kiệt, lau loang từ tâm vết ra toàn bộ mảng da đó, tới tận đường may hoặc mép gần nhất.
- Làm ẩm đều chứ không làm ướt sũng; da chỉ nên sậm nhẹ và đều, không có chỗ đọng nước.
- Nhồi giấy trắng không in vào trong túi cho giữ dáng, để khô tự nhiên ở chỗ râm thoáng, không sấy, không phơi nắng gắt.
- Khi da khô hẳn, nếu bề mặt hơi khô ráp thì thoa một lớp dưỡng thật mỏng, chờ vài giờ rồi lau đi phần thừa.
Làm cẩn thận thì phần lớn vết nước mới sẽ mờ đi gần hết. Vết nước đã để qua nhiều tuần, hoặc vết nước bẩn, nước mưa lẫn bụi đường, có thể chỉ nhạt bớt. Đừng dùng máy sấy tóc cho nhanh: nhiệt làm da màu mộc co, cứng và đôi khi sậm loang thêm.
Cho chiếc túi lên màu đều thay vì loang lổ
Nhiều người thợ có một mẹo cũ: với túi da thuộc thực vật mới, chưa phủ gì, đặt túi gần cửa sổ có nắng sớm vài buổi, xoay đều các mặt, để lớp màu đầu tiên lên đồng đều trước khi đem ra dùng. Lớp màu nền này giúp vết tay, vết dầu về sau đỡ nổi bật. Nếu muốn thử thì chỉ nên dùng nắng nhẹ buổi sáng, mỗi lần một hai giờ và xoay mặt, không để túi nằm cả trưa dưới nắng gắt, vì da có thể khô và cong mép.
Trong lúc dùng, cách đơn giản nhất là đổi tay, đổi mặt. Túi đeo vai cứ đeo một bên mãi thì mặt áp người sậm vì mồ hôi và ma sát, mặt quay ra ngoài sậm vì nắng, hai mặt lên hai kiểu khác nhau. Treo túi trong nhà, quay mặt ít gặp sáng ra phía cửa sổ vài hôm là màu tự cân lại. Phần cứng nên dịch chỗ khi cất, kẻo để lại “bóng” hình khoá trên nắp.
Nếu túi đã lệch màu rõ giữa hai mặt, đừng cố làm mặt sậm sáng lại. Hướng đúng là cho mặt nhạt bắt kịp: để mặt nhạt quay ra chỗ có ánh sáng gián tiếp trong vài tuần, mỗi ngày kiểm một lần, hoặc dùng túi theo chiều ngược lại một thời gian. Quá trình bù màu chậm hơn quá trình gây lệch, nhưng kết quả tự nhiên hơn mọi cách phủ màu. Với túi có nắp, nhớ lật nắp lên thỉnh thoảng; phần thân nằm dưới nắp thường giữ màu gần như lúc mới mua, và khi mở ra sẽ thành một ô sáng rõ giữa nền đã sậm.
Tay sạch là điều nhỏ mà hiệu quả lớn. Kem dưỡng tay, kem chống nắng, dầu từ đồ ăn vặt là nguồn vết dầu lớn nhất trên quai túi màu mộc. Thoa kem tay xong, đợi khô hẳn rồi mới cầm túi. Đi xe máy, nếu túi đặt ở yên trước hay móc phía trước, cái nắng chiếu thẳng buổi trưa làm phần trên túi sậm nhanh hơn phần dưới, cũng là lý do nên che túi hoặc đeo chéo phía sau lưng.
Dưỡng da màu mộc: ít mới là đủ
Dầu nào cũng làm sậm. Mọi loại dầu, sáp, kem dưỡng đều làm da màu mộc sậm thêm một tông, có khi hơn. Muốn giữ màu sáng lâu thì dưỡng thưa, rất mỏng; muốn túi lên màu sâu nhanh thì dưỡng đều đặn hơn. Không có chuyện dưỡng mà giữ nguyên màu.
Thử ở mặt dưới quai hoặc trong nắp. Mỗi chất dưỡng làm da đổi màu một kiểu. Thoa một chấm nhỏ ở chỗ khuất, đợi một ngày xem màu đổi đến đâu rồi mới dưỡng cả túi.
Thoa đều cả mảng. Dưỡng chỗ này mà bỏ chỗ kia thì tạo ra vệt ranh giới giống vết nước. Thoa bằng khăn mềm, đi hết một mảng da từ đường may này đến đường may kia.
Tránh dầu ăn và dầu có mùi. Dầu ăn, dầu dừa dễ bị ôi, sinh mùi và thu hút mốc trong mùa nồm. Dùng sản phẩm dành cho da thuộc, loại không chứa silicone dày.
Đừng chữa vết bằng dưỡng. Một thói quen hay gặp là thấy vết tay thì thoa dầu lên đúng chỗ đó cho “đều màu”. Kết quả là chỗ đó sậm hơn nữa. Muốn đều màu thì dưỡng cả túi hoặc để thời gian tự cân.
Chọn một chiếc túi màu mộc ngay từ quầy
Màu mộc chỉ đẹp khi chính tấm da tốt, vì không có lớp sơn nào che. Khi cầm túi, nên kiểm:
- Mặt da trần hay đã phủ. Nhỏ một giọt nước ở chỗ khuất: da để trần sẽ thấm và sậm ngay; da đã phủ kín thì giọt nước đọng lại. Da phủ kín ít lên nước, giữ màu lâu, nhưng không có độ sâu màu theo năm tháng.
- Màu đều giữa các mảnh. Thân, quai, nắp có thể cắt từ những vùng da khác nhau. Lệch màu nhẹ là thường; lệch rõ ngay từ lúc mới thì về sau còn rõ hơn.
- Sẹo, nếp trên da. Da màu mộc không che được gì: vết sẹo nhỏ là dấu da thật, nhưng sẹo ngay giữa mặt trước sẽ nổi lên khi da sậm.
- Mép và sơn cạnh. Mép đánh bóng bằng sáp hoặc sơn gọn, không lem màu sang mặt da.
- Lót và đáy. Đáy màu nhạt rất dễ bẩn; nếu đặt túi xuống sàn quán, ghế xe nhiều thì nên chọn túi có chân đế kim loại hoặc đáy sậm màu.
Muốn tận tay so màu mộc của vài loại da trước khi đặt túi, có thể tra danh bạ xưởng và cửa hàng túi xách, đồ da theo tỉnh của trang, rồi xin xem mẫu da đã dùng một thời gian cạnh mẫu da mới để hình dung màu sẽ đi về đâu.
Màu mộc có hợp với khí hậu và cách đi lại ở Việt Nam
Có, nhưng cần chấp nhận vài đánh đổi. Nắng nhiều làm túi lên màu nhanh hơn ở xứ lạnh: một chiếc túi đeo hằng ngày ngoài đường có thể chuyển hẳn sang màu mật ong chỉ sau một mùa hè. Mưa bất chợt là thử thách lớn nhất, vì da để trần thấm nước nhanh; mùa mưa nên có sẵn một túi bọc chống nước gấp gọn, hoặc dành túi màu mộc cho ngày khô ráo.
Mùa nồm ở miền Bắc, da thuộc thực vật để trần hút ẩm và dễ lên đốm mốc nếu bị nhét kín trong tủ. Lớp dầu, sáp đã dưỡng lại là thức ăn cho mốc nếu dưỡng quá tay. Đây là thêm một lý do để dưỡng mỏng, cất trong túi vải thoáng, không bọc nylon. Ngược lại, mùa khô hanh có thể làm da màu mộc khô, mặt da ráp và mép dễ nứt; lúc đó mới là lúc dưỡng.
Với người đi xe máy nhiều, túi màu mộc cỡ vừa, đeo chéo ra sau lưng hoặc để trong cốp có lót vải, thường giữ màu đều hơn túi xách tay treo móc trước xe. Người đi ô tô, ngồi văn phòng thì túi màu mộc lên màu chậm và đẹp hơn, chủ yếu ở quai. Không có cách dùng nào “sai”; chỉ là mỗi cách dùng in một kiểu dấu vết lên da.
Một điều nên biết trước khi mua: chỉ khâu, sơn cạnh và lót không lên nước cùng nhịp với da. Chỉ polyester màu kem vẫn giữ màu kem khi thân túi đã nâu hạt dẻ, tạo đường viền sáng nổi rõ. Có người thích sự tương phản đó, có người không. Nếu muốn túi về sau “liền một khối”, chọn túi khâu chỉ cùng tông sậm hơn da mới một chút, vì da sẽ đuổi kịp màu chỉ sau một thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Túi da màu mộc đã sậm rồi có làm sáng lại được không?
Gần như không. Lên nước là thay đổi trong chính tanin và dầu của da, không phải lớp bẩn bám ngoài. Các chất tẩy làm sáng da màu mộc thường làm khô da, loang màu và hỏng bề mặt. Nếu thật sự muốn đổi màu, cách thực tế là để thợ phủ hoặc nhuộm sang màu sậm hơn.
Vì sao quai túi sậm nhanh hơn thân?
Quai là chỗ tay cầm nhiều nhất nên nhận nhiều dầu và mồ hôi nhất, lại cọ xát liên tục với lòng bàn tay, vai áo. Hai thứ đó làm da sậm và bóng nhanh hơn hẳn chỗ chỉ gặp ánh sáng. Quai sậm hơn thân là dấu hiệu bình thường của túi da màu mộc được dùng thường xuyên.
Túi da màu mộc có cần xịt chống thấm không?
Có thể dùng xịt chống thấm dành cho da để giảm vết nước, nhưng nó cũng làm da lên nước chậm hơn và đôi khi đổi màu nhẹ. Nên xịt thử ở chỗ khuất, xịt mỏng, cách xa. Nếu mục tiêu là để túi lên màu tự nhiên thì nhiều người chọn không xịt, chỉ né mưa.
Túi giả da màu bò có lên nước như da thật không?
Không. Giả da có lớp nhựa phủ mặt, màu nằm trong lớp nhựa, không có tanin để sậm đi. Theo thời gian giả da chỉ có thể bạc màu, bóng mòn hoặc bong, không lên màu mật ong. Đây cũng là một cách gián tiếp nhận ra da màu mộc thật sau vài tháng dùng.
Có nên phơi túi mới dưới nắng cho lên màu nhanh?
Chỉ nên dùng nắng nhẹ buổi sáng, ngắn, xoay đều các mặt, với túi da thuộc thực vật chưa phủ. Nắng trưa gắt ở Việt Nam có thể làm da khô, cong mép, nứt sơn cạnh. Nếu không chắc túi thuộc loại da nào, an toàn nhất là để túi lên màu tự nhiên khi dùng.
Vết bút bi trên túi màu mộc xử lý thế nào?
Mực thấm rất nhanh vào da để trần nên khó lấy hết. Không chà cồn hay tẩy, vì sẽ để lại một vệt bạc rộng hơn vết mực. Vết nhỏ thì chấp nhận để nó mờ dần khi da sậm lên; vết lớn ở chỗ dễ thấy nên mang tới thợ đồ da xem trước khi tự làm.