Một lớp trắng xuất hiện trên túi da có ít nhất bốn nguồn khác nhau: mốc, chất béo trong da tự nổi lên bề mặt (thợ gọi là da "ra sáp" hay "ra dầu"), muối kết tinh sau khi da ướt nước hoặc mồ hôi, và cặn của xi, kem dưỡng bôi quá dày. Mỗi loại cần một cách xử lý, và xử lý nhầm có thể làm hỏng thêm, ví dụ lau ướt một mảng mốc làm bào tử lan rộng, hay dùng cồn với lớp sáp nổi vô hại làm khô bạc cả mặt da.
Tin tốt là phần lớn có thể phân biệt ở nhà chỉ bằng mắt, đầu ngón tay và mũi. Bài này đưa ra cách phân biệt từng loại, xử lý theo đúng nguyên nhân, và những lúc nên dừng lại để nhờ thợ.
Bảng phân biệt nhanh bốn loại vệt trắng
Kiểm ở nơi đủ sáng, đeo khẩu trang nếu nghi là mốc:
| Dấu hiệu | Mốc | Sáp, dầu nổi | Muối khô | Cặn sản phẩm |
|---|---|---|---|---|
| Hình dạng | Đốm, chấm lan, có khi thành mảng, thích góc và đường may | Lớp mờ đều như phủ phấn trên mặt rộng | Viền gợn sóng theo mép chỗ từng ướt | Vệt theo hướng lau, đọng ở kẽ vân, đường may |
| Sờ bằng ngón tay | Bụi mịn, có thể hơi xốp; để lại vệt | Trơn, hơi nhờn; xoa là tan | Khô, hơi ráp như hạt mịn | Hơi dính hoặc phấn sáp |
| Mùi | Mùi ẩm, hăng, "nhà kho" | Mùi da bình thường | Không mùi đặc biệt | Mùi của sản phẩm đã bôi |
| Sau khi xoa ấm | Không mất, có khi lan | Biến mất, có thể quay lại | Mờ đi một phần | Mờ đi hoặc dàn ra |
| Bối cảnh | Cất nơi ẩm, kín, mùa nồm | Da mới, da dầu, da đậm màu, sau khi lạnh | Sau mưa, đi biển, mồ hôi | Sau khi dưỡng, đánh xi |
Có lúc hai loại đi cùng nhau: túi bị ướt mưa rồi cất kín có thể vừa có viền muối vừa lên mốc. Khi đó xử lý mốc trước, vì mốc là thứ đang lớn lên và lan sang đồ xung quanh.
Sáp và dầu nổi lên mặt da: vô hại nhưng dễ bị nhầm là mốc
Trong quá trình thuộc và hoàn thiện, da được bổ sung dầu, chất béo và sáp để mềm và chịu nước. Một số loại da, nhất là da dầu, da sáp (pull-up), da đậm màu và da mới, có thể để chất béo này dịch chuyển dần ra bề mặt, kết tinh thành một lớp trắng mờ. Hiện tượng thường rõ hơn khi trời lạnh hoặc sau khi da trải qua thay đổi nhiệt độ, vì chất béo đông lại ở bề mặt. Trong tiếng Anh, giới làm da hay gọi hiện tượng này là spew hoặc bloom.
Cách nhận ra: lớp trắng phủ khá đều trên mặt rộng chứ không thành đốm, sờ thấy trơn nhẹ, và khi xoa bằng ngón tay ấm hoặc lau bằng khăn khô mềm thì tan ngay, mặt da trở lại màu sẫm bóng. Mùi vẫn là mùi da, không có mùi ẩm.
Xử lý: lau bằng khăn cotton khô, mềm, hoặc chải bằng bàn chải lông ngựa, xoa nhẹ theo vòng tròn. Hơi ấm của tay đủ để làm chảy lớp mỏng. Không lau cồn, không dùng chất tẩy. Lớp sáp có thể quay lại vài lần trong những tuần đầu với da mới; đó không phải lỗi, chỉ cần lau lại. Nếu đã dưỡng túi bằng sản phẩm nhiều sáp, nên giảm lượng ở lần sau.
Muối kết tinh: viền trắng sau mưa, sau đi biển, sau mồ hôi
Khi da ướt, nước kéo theo muối hoà tan từ bên trong da (một phần từ quá trình thuộc) và từ bên ngoài (nước biển, mồ hôi). Nước bay hơi ở mép chỗ ướt trước, muối dồn lại ở đó và kết tinh thành viền trắng có hình gợn sóng theo đường biên vùng từng bị ướt. Quai túi và mặt túi áp vào lưng, nách sau những ngày nắng là chỗ hay gặp nhất.
Xử lý: lau cả mảng da có viền bằng khăn mềm vắt kiệt nước sạch, lau rộng ra tới đường may hoặc mép tấm da để khi khô không tạo viền mới. Có thể phải làm hai ba lần cách nhau một hai ngày vì muối nằm sâu trong da sẽ bị kéo dần ra bề mặt. Để khô tự nhiên trong bóng râm, rồi dưỡng một lớp mỏng khi da đã khô hẳn để bù dầu. Có những dung dịch chuyên làm sạch muối cho đồ da, nên đọc kỹ hướng dẫn và thử ở chỗ khuất.
Muốn bớt muối ngay từ đầu, sau những hôm đi nắng đổ mồ hôi hoặc dính mưa, lau qua quai và mặt sau túi bằng khăn ẩm nước sạch trước khi cất. Muối mới bám còn nằm ở bề mặt, một lượt lau là đi; để qua nhiều lần ướt rồi khô, muối dồn sâu vào sợi da và lần nào trời ẩm cũng nổi lại thành viền. Với túi đi xe máy hằng ngày, thói quen này đáng giá hơn bất kỳ sản phẩm chống muối nào.
Không chà mạnh khi da còn ướt vì mặt da lúc đó mềm, dễ trầy. Không dùng giấm đậm đặc dù có nhiều hướng dẫn truyền miệng như vậy; axit có thể làm hại da và lớp màu, và nếu dùng thì chỉ pha thật loãng, thử trước, để thợ quyết với túi có giá trị.
Mốc: nhận ra sớm và xử lý không làm lan
Mốc là nấm, phát triển khi có ẩm, có chất hữu cơ để ăn (da, keo, bụi bẩn, dầu tay) và không khí tù. Túi cất kín trong tủ, trong túi nilon, trong hộp giấy mùa nồm là môi trường lý tưởng. Dấu hiệu sớm là chấm trắng hoặc xanh xám ở góc đáy, đường may, mặt dưới nắp gập, kèm mùi ẩm; để lâu sẽ chuyển màu, để lại vết ố trên da và lót.
Xử lý cơ bản: mang túi ra ngoài trời hoặc ban công (đừng chải mốc trong phòng ngủ), đeo khẩu trang, chải nhẹ phần mốc trên bề mặt bằng bàn chải mềm dùng riêng, lau bằng khăn hơi ẩm có dung dịch làm sạch da dịu, để túi khô hoàn toàn ở nơi thoáng gió có bóng râm. Lót và các góc bên trong cũng phải được làm sạch và làm khô, vì mốc hay bắt đầu từ trong ra. Giặt hoặc bỏ khăn đã dùng.
Mốc đã để lại vết ố sẫm, đã ăn vào lót, tấm độn hay quay lại nhiều lần thì cần thợ, có khi phải thay lót. Cách trị mốc chi tiết cho từng chất liệu là một đề riêng; điều quan trọng ở đây là không nhầm mốc với sáp nổi hay muối, để không bỏ sót và không chữa nhầm. Sau khi xử lý, việc chính là thay đổi chỗ cất: khô, thoáng, có túi bụi vải thay vì túi nilon, kiểm định kỳ mùa nồm.
Cặn xi, kem dưỡng và các vệt trắng khác
Xi đánh giày dạng sáp và một số kem dưỡng da có thể để lại lớp mờ trắng khi bôi quá dày hoặc chưa được lau, đánh bóng hết phần thừa. Cặn hay đọng ở kẽ vân da dập vân, đường may, mép quanh phần cứng. Lau bằng khăn mềm khô, chải bàn chải lông ngựa vào kẽ; nếu cặn cứng lâu ngày, một chút sản phẩm làm sạch da dịu trên khăn sẽ giúp gỡ. Lần sau thoa lớp mỏng và lau phần thừa sau vài phút.
Một vài vệt trắng khác: cặn nước cứng (nếu lau túi bằng nước máy có nhiều khoáng và để khô tự nhiên), vết phấn trang điểm, vệt keo trắng tràn ra ở mép túi giá rẻ, vệt bạc màu do cồn hay chất tẩy làm mất màu da. Vệt bạc màu khác hẳn các loại trên ở chỗ không lau đi được, vì đó là màu bị mất chứ không phải chất bám thêm; muốn khắc phục phải dặm màu.
Cũng có khi lớp trắng là phấn hoặc bột hút dầu do chính bạn rắc lên để xử lý vết dầu trước đó mà chưa chải hết. Bột lọt vào kẽ vân, đường may và lỗ chân lông của da, gặp ẩm thì vón lại thành vệt. Chải kỹ bằng bàn chải mềm, rồi lau khăn khô là đi.
Với da lộn và nubuck, lớp trắng thường là bụi, muối hoặc mốc bám vào lông. Chải khô theo một chiều trước; nếu là viền muối, dùng sản phẩm làm sạch chuyên cho da lộn và thử ở chỗ khuất. Không xoa ấm hay dưỡng dầu lên da lộn.
Phòng ngừa vệt trắng quay lại
Một vài thói quen nhỏ giúp túi da ít gặp lại cả bốn loại vệt trắng:
- Cất túi ở nơi khô, có không khí lưu thông, trong túi bụi bằng vải; không bọc túi nilon kín.
- Mùa nồm, đặt gói hút ẩm trong lòng túi và trong ngăn tủ, thay định kỳ; mở túi ra cho thoáng vài tuần một lần.
- Lau túi sau những ngày mưa, ngày nắng đổ nhiều mồ hôi, trước khi muối kịp kết tinh sâu.
- Dưỡng da lớp mỏng, lau phần thừa; không bôi dày "cho chắc".
- Lau túi bằng nước sạch (nước đun sôi để nguội hoặc nước lọc nếu nước máy nhiều cặn), vắt khăn thật kiệt.
- Giữ túi sạch dầu tay, bụi bẩn: mốc ăn những thứ này trước khi ăn đến da.
Khi không chắc vệt trắng là gì, cứ coi nó là mốc và xử lý ở ngoài trời, cách ly khỏi các túi khác, cho tới khi loại trừ được. Thận trọng như vậy rẻ hơn nhiều so với để mốc lan sang cả tủ túi.
Khi nào nên nhờ thợ thay vì tự làm
Phần lớn sáp nổi và muối nhẹ xử lý được ở nhà. Nên nhờ thợ khi: mốc đã để lại vết ố sẫm hoặc đổi màu da, mốc quay lại sau khi đã làm sạch và cất đúng cách, mốc lan vào trong lót và tấm độn, viền muối trên da trơn sáng màu không mờ sau vài lần lau, hoặc túi có giá trị lớn mà bạn không chắc vệt trắng là gì.
Thợ có kinh nghiệm thường có dung dịch làm sạch chuyên cho từng loại da, có thể làm sạch sâu, tháo lót kiểm tấm độn, dặm lại màu ở chỗ ố và phục hồi độ dầu cho da sau khi làm sạch. Khi mang túi đi, kể cho thợ túi đã bị gì, đã xử lý bằng gì ở nhà (kể cả những thứ đã thử mà không hiệu quả), vì một số dung dịch tự dùng trước đó có thể ảnh hưởng tới cách thợ làm tiếp.
Đi kèm việc sửa túi là sửa chỗ cất. Nếu tủ quần áo hay góc phòng thường xuyên ẩm, mọi chiếc túi để ở đó đều có nguy cơ. Một máy hút ẩm nhỏ cho phòng, hoặc vài hộp hút ẩm đặt trong tủ và thay định kỳ, thường là khoản đầu tư rẻ hơn so với sửa từng chiếc túi bị mốc.
Câu hỏi thường gặp
Túi da mới mua đã có lớp trắng mờ có phải hàng kém không?
Không hẳn. Với da dầu, da sáp, da đậm màu, lớp sáp nổi lên khi trời lạnh hoặc sau khi vận chuyển là hiện tượng bình thường, lau là hết. Nếu lớp trắng có mùi ẩm, thành đốm ở đường may, hoặc lau không đi, có thể túi đã bị mốc trong kho; nên báo người bán.
Có nên dùng máy sấy tóc để làm tan lớp sáp trắng không?
Thường không cần; hơi ấm của tay và khăn khô là đủ. Nếu dùng, chỉ để chế độ ấm nhẹ, giữ xa và quét nhanh, vì nhiệt cao làm khô da, làm mềm keo và có thể làm da trơn loang màu. Không dùng nhiệt với da lộn, da bóng và giả da.
Vệt muối trên quai túi lau rồi vẫn quay lại là sao?
Muối nằm sâu trong da tiếp tục bị kéo ra bề mặt mỗi khi da ẩm rồi khô. Lau lại vài lần cách nhau một hai ngày, lau rộng ra cả đoạn quai chứ không chấm đúng vệt. Quai bị muối nhiều năm thường cũng đã khô cứng, nên dưỡng sau khi làm sạch.
Mốc trên túi da có nguy hiểm cho sức khoẻ không?
Bào tử mốc có thể gây khó chịu cho người dị ứng, hen suyễn hoặc nhạy cảm đường hô hấp. Vì vậy nên xử lý ngoài trời, đeo khẩu trang, rửa tay sau khi làm, và không chải mốc trong phòng ngủ hay gần trẻ nhỏ. Người có bệnh hô hấp nên nhờ người khác làm hoặc nhờ thợ.
Túi da lộn bị trắng sau khi đi mưa xử lý thế nào?
Để túi khô hoàn toàn trong bóng râm, chải khô bằng bàn chải da lộn theo một chiều để lông dựng và bớt vệt. Viền trắng còn lại thường là muối hoặc cặn nước; dùng sản phẩm làm sạch chuyên cho da lộn, thử ở chỗ khuất. Không lau dầu hay kem dưỡng da trơn lên da lộn.