Chăm túi da thật hiệu quả nhất là một lịch rất đơn giản: lau bụi bằng khăn khô mềm sau vài lần dùng, lau ẩm nhẹ khi bẩn, dưỡng mỏng vài lần một năm tuỳ loại da, cất nơi thoáng và tránh nắng trực tiếp. Phần lớn túi da hỏng không phải vì thiếu kem dưỡng, mà vì những thói quen lặp lại mỗi ngày: nhét quá tải, treo bằng một quai, để trong cốp xe nóng, cầm bằng tay vừa thoa kem chống nắng.
Da thuộc là mạng sợi collagen đã được ổn định hoá, bên trong còn một lượng dầu và độ ẩm nhất định giúp sợi trượt lên nhau khi gập. Mất dầu quá nhiều thì da khô, nứt ở nếp gập; ngấm dầu quá nhiều thì da sẫm, nhớp, bắt bụi. Chăm túi đúng là giữ cho da ở giữa hai đầu đó, và cách làm thay đổi theo loại da: da phủ màu cần ít, da thô nhuộm xuyên cần nhiều hơn. Bài này đưa ra một lịch cụ thể, cách chọn chất dưỡng, và danh sách những thói quen nên bỏ.
Biết túi mình thuộc loại da nào trước khi chăm
Cùng gọi là túi da, nhưng mặt da trên túi chia làm ba nhóm xử lý khác nhau. Nhóm thứ nhất là da phủ màu (pigmented, hay da có lớp phủ): mặt da được phủ một lớp màu và lớp bảo vệ mỏng, thường thấy trên túi đi làm, túi da dập vân. Lớp phủ này chống nước, chống bẩn khá tốt, nên chất dưỡng gần như chỉ nằm trên bề mặt. Nhóm thứ hai là da nhuộm xuyên không phủ hoặc phủ rất mỏng (aniline, semi-aniline): sờ thấy mềm, ấm, thấy rõ lỗ chân lông, nhỏ một giọt nước là thấm và sẫm lại. Loại này đẹp nhưng nhạy với nước, dầu, nắng. Nhóm thứ ba là da lộn và nubuck: mặt xơ mịn, không dùng kem dưỡng thông thường.
Cách thử nhanh ở chỗ khuất như mặt dưới nắp túi hay đáy: nhỏ một giọt nước nhỏ. Giọt nước đọng tròn rồi lăn đi là da phủ; thấm vào trong vài giây và để lại vết sẫm là da thô hoặc phủ mỏng. Vết sẫm thường mất khi khô hẳn, nhưng đừng thử ở mặt chính của túi.
Phân loại xong mới chọn lịch. Một lịch chung cho mọi túi da là lý do nhiều người dưỡng túi da phủ quá dày đến mức nhớp, trong khi túi da thô nhuộm xuyên lại khô nứt vì cả năm không được dưỡng lần nào.
Lịch chăm túi da theo tuần, tháng, mùa
Bảng dưới là mức tham khảo cho túi dùng thường xuyên ở khí hậu nóng ẩm; túi ít dùng thì giãn ra, túi dùng mỗi ngày đi xe máy thì làm sát hơn:
| Nhịp | Da phủ màu | Da nhuộm xuyên, phủ mỏng | Da lộn, nubuck |
|---|---|---|---|
| Sau vài lần dùng | Lau bụi bằng khăn khô mềm, chú ý quai và đáy | Lau bụi khăn khô; xem có vết dầu tay ở quai không | Chải nhẹ một chiều bằng bàn chải lông mềm |
| Khi bẩn | Khăn ẩm vắt thật kiệt, có thể thêm chút dung dịch làm sạch da pH trung tính | Hạn chế nước; dùng chất làm sạch chuyên cho da thô, thử chỗ khuất | Gôm tẩy chuyên dụng cho da lộn, không dùng nước |
| Khoảng 2–3 tháng | Dưỡng rất mỏng hoặc chỉ dùng kem bảo vệ, lau sạch phần dư | Dưỡng mỏng bằng kem gốc nước hoặc sáp nhẹ, thử trước | Xịt chống thấm dành cho da lộn nếu hay đi mưa |
| Đầu mùa nồm | Kiểm lót và đáy, cất kèm gói hút ẩm | Kiểm vết mốc trắng ở nếp gập, cất thoáng | Phơi gió nơi râm, chải lại cho dựng lông |
| Đầu mùa hanh khô | Kiểm nếp gập ở quai và nắp | Dưỡng thêm một lần nếu da sờ khô ráp | Chải, không cần thêm gì |
Con số hai đến ba tháng chỉ là điểm bắt đầu. Dấu hiệu cần dưỡng thật sự là da sờ khô, thô ráp, mất độ đàn hồi ở nếp gập, hoặc màu da bạc đi ở chỗ hay cọ xát. Da vẫn mềm và có độ bóng tự nhiên thì chưa cần thêm gì.
Chọn chất dưỡng: dầu, kem hay sáp
Chất dưỡng da trên thị trường chia thô thành ba nhóm. Dầu (dầu chân bò, dầu chồn, các loại dầu thực vật) thấm sâu, làm da mềm nhanh, nhưng gần như luôn làm màu da sẫm đi, có khi sẫm hẳn một tông và không trở lại. Dầu hợp cho đồ da dày, thô như yên cương, giày lao động, ít hợp cho túi màu sáng. Kem dưỡng gốc nước chứa lượng dầu và sáp vừa phải trong nhũ tương, thấm nông hơn, ít làm đổi màu, là lựa chọn an toàn cho phần lớn túi. Sáp (sáp ong, sáp carnauba trong kem bảo vệ) chủ yếu tạo màng trên mặt da, giúp chống nước và tạo độ bóng, dưỡng sâu thì kém.
Với túi da phủ màu, thứ cần nhất thường là một lớp bảo vệ mỏng chứ không phải dưỡng sâu, vì lớp phủ không cho chất dưỡng thấm nhiều. Với túi da thô, kem gốc nước bôi mỏng, chờ thấm rồi lau phần dư là đủ. Các loại dầu ăn trong bếp như dầu dừa, dầu ô liu hay được truyền tai nhau, nhưng dầu thực vật có thể bị ôxy hoá theo thời gian, sinh mùi và nhớp, lại làm sẫm màu không đều. Đó là thử nghiệm không đáng làm trên một chiếc túi bạn quý.
Quy tắc chung với mọi chất dưỡng: lấy ít ra khăn, không bôi thẳng lên túi; xoa vòng tròn nhỏ theo từng mảng; để vài phút cho thấm rồi lau lại bằng khăn sạch. Một lớp quá dày không làm da khoẻ hơn, chỉ làm bề mặt nhớp và hút bụi. Luôn thử ở chỗ khuất trước, chờ khô hẳn rồi mới đánh giá màu.
Nắng, nhiệt và chiếc cốp xe máy
Tia cực tím làm phai thuốc nhuộm. Da nhuộm xuyên đặt cạnh cửa sổ hướng nắng vài tuần có thể bạc màu một bên rõ rệt. Da phủ màu bền hơn nhưng lớp phủ cũng già đi, giòn và nứt sớm khi phơi nắng thường xuyên. Túi để trưng trên kệ nên đặt xa cửa kính, hoặc phủ túi vải khi không dùng.
Nhiệt làm da co và khô. Cốp xe máy, taplô hay ghế sau ô tô đỗ ngoài trời buổi trưa có thể nóng hơn nhiều so với không khí. Da gặp nhiệt cao mất ẩm nhanh, có thể co, cong mép, keo dán bên trong mềm ra rồi bong. Phần sơn cạnh mép túi cũng dễ nứt sau vài lần nóng lạnh liên tục.
Đeo túi khi đi xe máy giữa trưa. Mặt túi áp vào người thì nóng và ẩm mồ hôi, mặt ngoài thì phơi nắng. Nếu đi xe máy thường xuyên, chọn túi đeo chéo nhỏ ôm sát người, hoặc để túi trong một túi vải mỏng rồi mới bỏ vào cốp, và đừng để túi trong cốp cả buổi.
Đừng hong túi ướt bằng máy sấy hay phơi nắng. Đây là lúc da yếu nhất: sợi đang ngậm nước, gặp nhiệt sẽ co rút không đều và cứng lại. Túi ướt chỉ nên hong khô tự nhiên ở nơi thoáng gió, râm mát.
Những thói quen âm thầm làm hỏng túi da
Phần lớn túi da hỏng ở quai, góc đáy và nếp gập, đúng những chỗ chịu thói quen sử dụng. Rà lại xem mình có đang mắc những thói quen này:
- Nhét quá tải. Thân túi phình căng kéo giãn đường may, làm nứt sơn cạnh ở mép và khiến quai chịu lực vượt thiết kế. Túi da không giãn lại như vải.
- Treo túi bằng một quai lên móc. Treo lâu với đồ bên trong làm quai giãn dài, chỗ nối quai với thân bị kéo lệch. Khi cất, đặt túi đứng trên kệ.
- Cầm túi bằng tay vừa thoa kem. Kem dưỡng tay, kem chống nắng, nước rửa tay có cồn để lại dầu và hoạt chất trên quai, lâu dần quai sẫm màu, nhớp hoặc lớp phủ mòn nhanh.
- Đặt túi xuống sàn quán, sàn xe. Đáy túi hút ẩm và bẩn, góc đáy mòn nhanh. Nếu không có ghế, đặt túi lên đùi hoặc móc treo bàn.
- Để bút không nắp, mỹ phẩm hở nắp trong túi. Vết mực và son từ bên trong thấm ra lót, có khi ra cả mặt da. Dùng túi nhỏ bên trong cho mỹ phẩm.
- Dùng một túi mỗi ngày liên tục nhiều năm. Da không kịp "nghỉ", mồ hôi và ẩm không kịp bay đi. Luân phiên hai túi giúp mỗi chiếc bền hơn đáng kể.
- Cất túi trong túi ni lông kín. Hơi ẩm bị nhốt lại, mùa nồm là mốc. Túi vải bông hoặc túi bụi thoáng khí mới là chỗ cất đúng.
Sửa được phần lớn các thói quen trên thì một chiếc túi da phổ thông có thể dùng tốt nhiều năm mà không cần sản phẩm đặc biệt nào.
Cất túi da giữa các lần dùng, nhất là ở phòng trọ, chung cư ẩm
Phần lớn thời gian của một chiếc túi là nằm yên trên kệ, nên chỗ cất quyết định tuổi thọ không kém cách dùng. Túi da cần ba thứ: thoáng khí, không ánh nắng trực tiếp, độ ẩm vừa phải. Tủ quần áo đóng kín sát tường ngoài, nhất là tường hay thấm vào mùa mưa, là nơi dễ mốc nhất trong nhà. Nếu chỉ có chỗ đó, kê túi cách tường, mở cửa tủ cho thoáng vào ngày khô ráo, và để một gói hút ẩm loại có thể phơi lại.
Trước khi cất, lấy hết đồ trong túi ra: giấy tờ, son, khăn giấy, đồ ăn vặt. Đồ để quên trong túi là nguồn ẩm, dầu và mùi. Nhồi nhẹ vào trong bằng giấy trắng không in hoặc một chiếc khăn bông gấp gọn để túi giữ dáng, không nhồi căng. Quai mềm thì để xuôi theo thân, không gập gắt; quai xích nên quấn trong một mảnh vải mềm để không cấn vào mặt da.
Mỗi túi một túi vải bông thoáng khí, đặt đứng, không chồng túi lên nhau. Túi để lâu không dùng nên lấy ra kiểm mỗi tháng một lần vào mùa nồm: mở ra cho thoáng, nhìn nếp gập và đáy, sờ lót xem có ẩm không. Chỉ vài phút mỗi tháng nhưng đủ để bắt mốc khi nó mới là vài đốm nhỏ lau được.
Khi nào việc chăm sóc tại nhà không còn đủ
Chăm sóc định kỳ giữ cho da khoẻ, nhưng không sửa được hư hỏng đã xảy ra. Những dấu hiệu cho thấy túi cần được người làm đồ da xem: lớp phủ màu nứt thành mạng chân chim ở nếp gập; da nứt hẳn, nhìn thấy sợi bên dưới; sơn cạnh bong thành mảng; đường chỉ ở quai hoặc góc đáy bung; lót bên trong rách hoặc dính nhớp; túi bị loang màu sau khi tự xử lý vết bẩn.
Ở giai đoạn này, bôi thêm kem dưỡng thường chỉ làm vết nứt sẫm màu và rõ hơn. Lớp phủ đã nứt cần được làm sạch, xử lý và phủ lại; da nứt cần được gia cố từ mặt trong; đường may bung cần khâu lại trước khi lan rộng. Các bài khác trong danh mục này đi vào từng loại sửa chữa: sơn lại mép, thay quai, khâu đường chỉ, thay phần cứng.
Một thói quen tốt là chụp ảnh túi lúc mới mua và mỗi lần chăm sóc, chụp kỹ quai, góc đáy, mép. So ảnh qua từng mùa sẽ thấy sớm những chỗ bắt đầu xuống cấp, khi việc xử lý còn nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Túi da mới mua có cần dưỡng ngay không?
Thường là không. Da mới từ xưởng đã được hoàn thiện và còn đủ dầu. Việc nên làm ngay là xem túi thuộc loại da nào và, nếu là da nhuộm xuyên hay da lộn, có thể dùng một lớp bảo vệ chống thấm trước khi đi mưa. Dưỡng khi da bắt đầu khô hoặc sau vài tháng dùng.
Dưỡng túi da quá nhiều có hại không?
Có. Chất dưỡng thừa không thấm được sẽ nằm trên mặt da, làm nhớp, bắt bụi, có khi sẫm màu loang lổ. Với da phủ màu, lớp dư còn làm bề mặt bóng dính khó chịu. Dưỡng mỏng, lau sạch phần thừa và chỉ dưỡng khi da có dấu hiệu khô.
Dùng khăn ướt trẻ em lau túi da có được không?
Không nên dùng thường xuyên. Nhiều loại khăn ướt có chất tẩy rửa, cồn hoặc hương liệu, lau lâu ngày làm lớp phủ mòn và da khô. Nếu cần lau nhanh khi ra ngoài, dùng khăn khô hoặc khăn ẩm nước sạch vắt kiệt, về nhà làm sạch lại đúng cách.
Quai túi da bị sẫm màu do tay cầm có làm sạch được không?
Vết sẫm do dầu da tay và mồ hôi trên da nhuộm xuyên chỉ có thể làm nhạt bớt bằng chất làm sạch chuyên dụng cho da thô, khó trở lại như mới. Trên da phủ màu, lau bằng dung dịch làm sạch pH trung tính thường hiệu quả hơn. Phòng ngừa bằng cách cầm túi khi tay khô, sạch kem.
Có nên dùng xi đánh giày cho túi da không?
Không nên. Xi giày, nhất là loại có màu và nhiều sáp, được làm cho da giày dày và chịu cọ xát; trên túi nó dễ dây màu ra quần áo, làm bề mặt cứng và khó làm sạch về sau. Dùng sản phẩm dành cho đồ da mềm hoặc túi xách.
Túi da lâu không dùng bị cứng thì làm thế nào?
Để túi ở nơi thoáng vài ngày cho hồi ẩm tự nhiên, sau đó dưỡng một lớp mỏng bằng kem gốc nước, chờ thấm và nhẹ nhàng nắn lại theo phom. Không hơ nóng, không bẻ mạnh nếp gập. Nếu da đã nứt ở nếp, cần thợ xem trước khi dưỡng.