Nguyên tắc chung với mọi vết bẩn trên túi: xử lý càng sớm càng dễ, thấm chứ không chà, bắt đầu từ cách nhẹ nhất (khăn khô, khăn ẩm) rồi mới lên chất làm sạch, và luôn thử ở chỗ khuất. Vết bút bi và dầu mỡ là hai loại khó nhất vì chúng ngấm sâu; trên da phủ màu, xử lý ngay thường được, còn trên da thô nhuộm xuyên và da lộn, vết đã khô lâu nhiều khi chỉ làm nhạt được chứ không mất hẳn.
Bài này đi theo từng loại vết thường gặp trên túi xách hằng ngày, mỗi vết có cách làm cho da phủ màu, da thô và vải. Mục đích không phải là một "công thức thần kỳ" mà là biết việc nào tự làm được, việc nào nên dừng lại trước khi làm vết nhỏ thành vết lớn.
Vì sao cùng một vết mà mỗi chất liệu một cách xử lý
Một vết bẩn có tẩy được hay không phụ thuộc vào việc nó nằm ở đâu: trên bề mặt hay đã ngấm vào trong sợi. Trên da phủ màu, lớp phủ như một tấm màng mỏng, phần lớn vết nằm trên màng đó, nên lau sớm thường sạch. Trên da nhuộm xuyên, phủ mỏng, mặt da xốp hút chất lỏng ngay trong vài giây, vết đi vào cùng chỗ với thuốc nhuộm; tẩy mạnh là kéo cả màu da ra. Da lộn và nubuck có hàng triệu sợi lông nhỏ giữ vết lại, nước và dung môi đều để lại vết loang.
Vải lại khác: canvas cotton hút nước và dầu, nhưng chịu được xà phòng và giặt; nylon, polyester ít hút nước, vết dầu bám bề mặt dễ lấy hơn. Giả da PU có mặt nhựa trơn, vết thường lau được, nhưng mực bút bi có thể hằn vào lớp PU đã cũ, xốp.
Vì vậy trước khi làm bất cứ điều gì, xác định chất liệu chỗ dính vết. Nhiều túi phối nhiều chất liệu: thân canvas, quai da thô, viền da phủ; xử lý vết trên thân bằng xà phòng mà để nước loang sang viền da là thêm một vết nữa.
Bảng tra nhanh: vết gì, chất liệu nào, làm gì trước
Bảng là bước xử lý đầu tiên an toàn; nếu không hết vết, xem phần chi tiết bên dưới hoặc dừng lại và nhờ thợ:
| Vết | Da phủ màu | Da thô nhuộm xuyên | Da lộn, nubuck | Vải canvas, nylon |
|---|---|---|---|---|
| Bút bi | Lau ngay bằng chất tẩy mực dành cho da, chấm điểm | Khó; không tự chà, nhờ thợ nếu quan trọng | Gần như không tự xử lý được | Dung dịch tẩy mực cho vải, thử trước |
| Dầu mỡ, kem dưỡng | Lau bằng khăn ẩm có dung dịch làm sạch da | Rắc bột hút dầu, để qua đêm, phủi | Rắc bột hút dầu, chải nhẹ | Nước rửa chén pha loãng thấm vào vết rồi giặt |
| Son, phấn nền | Lau nhẹ bằng khăn khô rồi khăn ẩm | Gỡ phần nổi, dùng chất làm sạch da thô | Gôm tẩy da lộn | Thấm xà phòng nhẹ, giặt vùng nhỏ |
| Cà phê, trà, nước ngọt | Thấm khô ngay, lau khăn ẩm nước sạch | Thấm khô; nếu loang thì làm ẩm đều cả tấm | Thấm khô, để khô, chải | Xả nước mát, giặt với xà phòng nhẹ |
| Bùn đất | Để khô, phủi, lau ẩm | Để khô, chải bằng bàn chải mềm | Để khô, chải, gôm tẩy | Để khô, chải, giặt |
| Dây màu từ quần jeans | Lau bằng dung dịch làm sạch da | Rất khó, phòng hơn chữa | Rất khó | Thường giặt được |
Chú ý cột da thô và da lộn: nhiều ô ghi "khó" hay "nhờ thợ". Đó không phải vì ngại hướng dẫn, mà vì trên hai loại này, mỗi lần tự thử thất bại đều làm vết lan rộng và khó sửa hơn cho người làm nghề.
Vết bút bi: vì sao khó và làm gì trong mười phút đầu
Mực bút bi là mực gốc dầu, có thuốc nhuộm và chất tạo màng; nó vừa thấm vào bề mặt, vừa khô thành một lớp bám. Trên da phủ màu, vết mới thường nằm trên lớp phủ. Cách an toàn là dùng loại bút hoặc dung dịch tẩy mực được bán riêng cho đồ da, chấm đúng điểm, không lau rộng, rồi lau lại bằng khăn ẩm. Một số người dùng tăm bông chấm cồn với vết thật nhỏ trên da phủ dày, nhưng như đã bàn ở bài riêng về cồn, đây là việc có rủi ro và chỉ nên làm sau khi thử chỗ khuất.
Những việc không nên làm: chà bằng gôm tẩy chì, bôi kem đánh răng, xịt keo xịt tóc. Keo xịt tóc từng được truyền tai nhau vì một số loại đời cũ có nhiều cồn; bây giờ thành phần khác hẳn, lại để lại lớp nhựa dính. Kem đánh răng có hạt mài làm mờ lớp phủ quanh vết.
Trên da thô nhuộm xuyên, vết mực gần như luôn ngấm sâu ngay. Tự chà thường làm vết mờ đi nhưng loang rộng và kéo theo màu da, để lại một vùng nhạt có viền mực. Nếu chiếc túi quan trọng với bạn, đừng làm gì ngoài việc thấm nhẹ phần mực còn ướt, rồi mang đến người làm đồ da. Họ có thể làm nhạt vết rồi nhuộm bù cho đều màu, dù kết quả thường là che bớt hơn là mất hoàn toàn.
Vết dầu mỡ và kem dưỡng: dùng bột hút dầu
Dầu ăn, dầu xe, kem dưỡng tay, kem chống nắng để lại vết sẫm trên da thô, da lộn và vải. Cách xử lý ít rủi ro nhất là hút dầu ra thay vì cố lau:
- Thấm ngay phần dầu còn nổi bằng khăn giấy hoặc khăn khô, ấn nhẹ, không chà.
- Rắc một lớp bột hút dầu lên vết: bột bắp, bột talc không mùi hoặc bột chuyên dụng cho đồ da. Phủ dày hơn vết một chút.
- Để yên vài giờ đến qua đêm ở nơi khô ráo. Bột hút dần dầu từ trong da ra.
- Phủi bột bằng bàn chải mềm, nhẹ tay. Với da lộn, chải theo chiều lông.
- Lặp lại nếu vết còn sẫm. Vết mới thường nhạt dần sau hai ba lần; vết cũ đã ôxy hoá có thể chỉ nhạt được một phần.
- Với da phủ màu, sau khi hút bột, lau nhẹ bằng khăn ẩm có chút dung dịch làm sạch da pH trung tính để lấy lớp dầu còn trên mặt.
Không hơ nóng vết dầu để "cho dầu bay đi"; nhiệt làm dầu ngấm sâu hơn và có thể khiến da co. Vải canvas thì khác: có thể thấm một chút nước rửa chén pha loãng vào vết, để vài phút cho xà phòng bao lấy dầu, rồi giặt vùng đó bằng nước mát.
Son, phấn, cà phê và những vết thường ngày khác
Son và phấn nền. Son có sáp, dầu và chất màu. Trước hết dùng mép một tấm thẻ nhựa gạt nhẹ phần son nổi, đừng lau bằng khăn ngay vì sẽ bôi rộng ra. Trên da phủ, sau đó lau bằng khăn ẩm và chút dung dịch làm sạch da; trên da thô, dùng chất làm sạch cho da thô và chấp nhận có thể còn bóng màu nhạt.
Cà phê, trà, nước ngọt. Phần đáng ngại là đường và chất tạo màu. Thấm khô ngay, sau đó lau bằng khăn ẩm nước sạch để lấy đường còn sót, vì đường dính lại hút ẩm và bám bụi thành vết sẫm. Trên da thô, nếu đã thành viền, dùng cách làm ẩm đều cả tấm da từ đường may này đến đường may kia rồi để khô tự nhiên.
Bùn đất. Đừng lau bùn khi còn ướt vì sẽ đẩy hạt đất vào kẽ da và đường may. Để khô hẳn, phủi và chải bằng bàn chải mềm, sau đó mới lau ẩm phần còn lại.
Vết dây màu từ quần jeans. Thuốc nhuộm chàm của vải denim, nhất là denim mới chưa giặt nhiều, dây sang mặt túi màu sáng ở chỗ cọ vào hông. Trên da phủ màu, lau sớm bằng dung dịch làm sạch da thường nhạt được; trên da thô, vết ngấm vào rất khó lấy. Túi sáng màu nên tránh đeo áp hông với jeans mới.
Vết nước hoa. Nước hoa có cồn và tinh dầu, xịt trúng túi có thể để lại vết loang hoặc vùng bạc màu trên da thô. Xịt nước hoa trước khi cầm túi, chờ khô, và đừng để chai nước hoa trong túi.
Bộ đồ nghề làm sạch túi nên có sẵn ở nhà
Phần lớn vết bẩn hỏng thành vết khó vì người dùng phải chạy đi tìm đồ trong lúc vết đang ngấm. Một hộp nhỏ để sẵn những thứ sau giúp xử lý ngay trong mấy phút đầu:
- Hai ba chiếc khăn microfiber sáng màu. Sáng màu để thấy ngay khăn có ra màu túi không; microfiber hút tốt mà không để lại xơ.
- Tăm bông. Dùng chấm điểm cho vết nhỏ, kiểm soát lượng dung dịch tốt hơn khăn.
- Dung dịch làm sạch da pH trung tính. Loại dùng được cho da trơn phủ màu, đọc kỹ nhãn xem có dùng cho da thô không.
- Bột bắp hoặc bột talc không mùi. Để hút dầu mỡ cho da thô, da lộn và vải.
- Bàn chải lông mềm và bàn chải, gôm tẩy cho da lộn nếu nhà có túi, giày da lộn.
- Một tấm thẻ nhựa cũ. Gạt son, sáp, bùn khô mà không bôi rộng vết.
- Kem dưỡng gốc nước. Dưỡng lại chỗ vừa làm sạch, vì gần như mọi chất làm sạch đều lấy đi một ít dầu của da.
- Giấy trắng không in. Nhồi túi khi phải làm ẩm để giữ dáng.
Không cần mua nhiều chai lọ đắt tiền. Một bộ cơ bản như trên đủ cho phần lớn tình huống; khi vết vượt quá khả năng của bộ này, đó cũng là tín hiệu nên nhờ người làm nghề thay vì mua thêm một chất mạnh hơn để thử.
Khi nào dừng tự làm và mang túi đến thợ
Có ba dấu hiệu nên dừng lại ngay. Thứ nhất, khăn lau bắt đầu ra màu của túi, không phải màu của vết. Thứ hai, vết không nhạt đi mà loang rộng ra hoặc xuất hiện viền. Thứ ba, bề mặt quanh vết đổi độ bóng, mờ đi hoặc dính tay. Cả ba đều cho thấy bạn đang tác động vào chính lớp màu hay lớp phủ của túi.
Người làm đồ da có thêm những công cụ mà gia đình không có: dung môi chọn theo loại phủ, màu phủ pha đúng tông, kỹ thuật làm nhạt rồi phủ lại cả tấm để không thấy vá. Với da lộn, họ có thể làm sạch toàn bộ để màu đều, rồi chải lông lại. Mang túi đến càng sớm, càng ít lớp "tự thử" chồng lên nhau, kết quả càng tốt.
Khi đến, mô tả rõ vết là gì, dính khi nào, đã thử những gì. Hỏi xem họ định làm sạch điểm hay làm cả tấm, có phủ lại màu không, màu sau xử lý có thể lệch so với phần còn lại không. Thợ làm thật sẽ nói trước giới hạn, đặc biệt với da thô sáng màu.
Câu hỏi thường gặp
Gôm tẩy chì có dùng để tẩy vết bẩn trên túi da được không?
Không nên dùng trên da trơn vì gôm có hạt mài và có thể để lại vụn màu, làm mờ lớp phủ. Với da lộn và nubuck có loại gôm tẩy riêng, mềm và không màu, dùng để lấy vết bẩn khô; đó không phải gôm tẩy chì học sinh.
Vết bút bi trên túi giả da PU có tẩy được không?
Vết mới trên PU còn tốt thường lau được bằng khăn ẩm và chút xà phòng nhẹ, hoặc chất tẩy mực dành cho đồ da, chấm điểm. PU đã cũ, bề mặt xốp và có vết nứt nhỏ thì mực ngấm vào, khó lấy hết. Đừng chà mạnh vì có thể làm bong lớp mặt PU.
Vết dầu trên túi da thô để lâu có còn hút ra được không?
Có thể làm nhạt được một phần bằng cách rắc bột hút dầu nhiều lần, nhưng dầu đã nằm lâu thường bị ôxy hoá và gắn vào sợi da, khó mất hẳn. Theo thời gian, da thô cũng sẫm dần đều hơn quanh vết nên vết bớt nổi. Muốn xử lý triệt để thì nhờ thợ.
Túi màu trắng bị ố vàng ở quai thì xử lý thế nào?
Ố vàng ở quai thường do dầu da tay, mồ hôi và bụi tích tụ. Trên da phủ màu, lau đều bằng dung dịch làm sạch da và khăn microfiber, lặp lại nhiều lần nhẹ tay. Nếu đã ngấm vào lớp phủ hoặc da thô, thợ có thể làm sạch sâu hoặc phủ lại màu trắng cho quai.
Có nên dùng nước tẩy đa năng của nhà bếp cho vết bẩn trên túi không?
Không nên. Nước tẩy đa năng thường có tính kiềm, chất hoạt động bề mặt mạnh hoặc dung môi, có thể làm khô da, mờ lớp phủ, phai màu vải in. Dùng sản phẩm dành riêng cho đồ da hoặc vải, và thử chỗ khuất trước.
Làm sao tránh vết bẩn bên trong túi lan ra ngoài?
Dùng túi nhỏ hoặc hộp riêng cho mỹ phẩm, bút luôn đậy nắp hoặc dùng bút bấm, đồ uống để trong túi kín. Lót màu sáng giúp thấy vết sớm. Khi lót đã dính mực hoặc dầu, xử lý ngay trước khi nó thấm qua lớp đệm ra mặt da ngoài.