“Da thực vật” hay “da sinh học” (vegan leather, plant-based leather) là tên gọi chung cho vật liệu mô phỏng da không dùng da động vật, trong đó có một phần nguyên liệu từ thực vật: sợi lá dứa, bột xương rồng, bã táo, hệ sợi nấm, bã nho. Phần lớn sản phẩm trên thị trường vẫn là vật liệu ghép: phần thực vật được trộn hoặc phủ bằng nhựa (thường là polyurethane, có khi là PU gốc sinh học) và có đế vải. Tỷ lệ thực vật khác nhau rất nhiều giữa các loại, nên “da thực vật” không có nghĩa là không có nhựa hay tự phân huỷ được.
Điều này không làm các vật liệu ấy kém giá trị: thay một phần nhựa gốc dầu mỏ bằng phụ phẩm nông nghiệp là một bước có ý nghĩa. Nhưng người mua cần kỳ vọng đúng về độ bền, cách chăm và tác động môi trường, để không bị lời giới thiệu “xanh” dẫn đi quá xa.
Vì sao gọi là “da” khi không có da
Trong ngôn ngữ thương mại, chữ “da” được dùng rộng cho mọi vật liệu dạng tấm có bề mặt giống da: giả da, da PU, da tổng hợp. “Vegan leather” trong tiếng Anh cũng vậy, ban đầu là cách gọi đẹp hơn cho giả da nhựa, rồi mở rộng sang các vật liệu có nguyên liệu thực vật. Vì thế, cùng một nhãn “vegan leather” có thể là PU thường, PVC, hoặc vật liệu chứa sợi lá dứa, bột xương rồng.
Nhiều tiêu chuẩn thuật ngữ về da và quy định ghi nhãn ở một số thị trường hạn chế việc dùng chữ “da” trần cho vật liệu không có nguồn gốc từ da động vật, yêu cầu ghi kèm cụm mô tả như “giả da”, “vật liệu tổng hợp”. Ở Việt Nam, cách gọi “da thực vật”, “da sinh học” xuất hiện nhiều trong quảng cáo nhưng không có định nghĩa chuẩn. Vì vậy, điều có giá trị nhất khi mua là bảng thành phần: bao nhiêu phần trăm là nguyên liệu thực vật, phần còn lại là nhựa gì, đế là vải gì.
Cũng cần tách bạch hai khái niệm hay bị lẫn: da thuộc thực vật (vegetable-tanned leather) là da động vật thật được thuộc bằng tannin từ vỏ cây, khác hoàn toàn với “da thực vật” không chứa da động vật. Gặp chữ “thực vật” trên túi da, nên hỏi lại cho chắc là loại nào.
Các loại “da thực vật” hay gặp: nguyên liệu và thực chất
Thông tin dưới đây là mô tả chung về nhóm vật liệu, không nói về một nhãn hiệu cụ thể; thành phần thực tế khác nhau theo nhà sản xuất và theo thời điểm:
| Tên gọi | Nguyên liệu thực vật | Thường kết hợp với | Đặc điểm khi làm túi |
|---|---|---|---|
| Da dứa | Sợi từ lá dứa (phụ phẩm sau thu hoạch quả) | Đế sợi không dệt có chất kết dính, lớp phủ nhựa màu | Bề mặt có vân sợi, nhẹ, hợp túi thời trang; độ bền phụ thuộc lớp phủ |
| Da xương rồng | Bột từ lá (bẹ) xương rồng loại dùng làm thức ăn | Trộn vào nhựa PU (một phần gốc sinh học), đế vải | Mềm, mịn, cảm giác gần PU tốt |
| Da táo, da nho | Bã táo, bã nho sau ép nước, làm rượu | Trộn vào PU, đế vải | Giống giả da PU về cách dùng và cách lão hoá |
| Da nấm | Hệ sợi nấm (mycelium) nuôi thành tấm | Xử lý, có khi phủ thêm lớp bảo vệ | Cảm giác gần da lộn hoặc da mềm; sản xuất quy mô lớn còn khó |
| Da từ lá cây, vỏ cây | Lá cây phủ, vỏ cây (như vỏ cây bần) | Ép lên đế vải, phủ lớp bảo vệ | Mỏng, vân lá tự nhiên, hợp ví nhỏ, phụ kiện |
Điểm chung của nhóm này: phần thực vật thường cho bề mặt, vân, một phần cấu trúc; còn độ bền, khả năng chống nước và chịu gập đến nhiều từ phần nhựa và đế vải. Tỷ lệ thực vật có thể từ một phần nhỏ đến phần lớn khối lượng, tuỳ loại.
Riêng da nấm từng được chú ý mạnh, nhưng một số dự án lớn đã thu hẹp hoặc tạm dừng sản xuất quy mô thương mại vì chi phí và khó mở rộng. Túi da nấm vì vậy hiện vẫn ít gặp.
Độ bền: kỳ vọng thế nào cho đúng
Nhiều loại cư xử giống giả da PU. Vì lớp mặt và chất kết dính thường là polyurethane, nhiều loại da thực vật cũng có thể bị thuỷ phân, bong mặt, nứt theo thời gian, nhất là trong khí hậu nóng ẩm. Nếu nhà sản xuất dùng PU chịu thuỷ phân tốt và đế bền, tuổi thọ dài hơn đáng kể.
Chịu gập là điểm yếu hay gặp. Vật liệu có đế sợi thực vật kết dính, như nhóm da dứa, có thể kém chịu gập lặp lại hơn da thật. Các nếp gập ở nắp, gốc quai là chỗ cần xem kỹ.
Không “thở” như da thật. Lớp phủ nhựa làm vật liệu ít thoáng. Với túi, điều này ít quan trọng hơn với giày, nhưng túi cất kín trong mùa nồm vẫn dễ đọng ẩm bên trong.
Không tự lên màu đẹp theo năm tháng. Da thật lớp cật mềm ra, đổi màu thành “nước da”. Da thực vật thường giữ nguyên vẻ ngoài đến khi lớp mặt bắt đầu mòn hoặc bong; vết mòn trông giống giả da hơn là da cũ đẹp.
Sửa chữa hạn chế. Thợ đồ da có thể thay quai, may lại đường chỉ, nhưng khó dặm lại bề mặt vân lá, vân sợi cho giống. Chọn túi có thiết kế ít chỗ cọ xát, có viền bảo vệ góc sẽ dùng được lâu hơn.
Câu chuyện môi trường: phức tạp hơn khẩu hiệu
Lợi thế môi trường của da thực vật có thật ở chỗ tận dụng phụ phẩm nông nghiệp (lá dứa, bã táo, bã nho vốn thường bị đốt hoặc bỏ), giảm một phần nhựa gốc dầu mỏ và không liên quan đến chăn nuôi. Với người không dùng sản phẩm từ động vật vì lý do cá nhân, đó là lựa chọn rõ ràng hơn giả da PU thông thường.
Nhưng vì là vật liệu ghép, phần lớn da thực vật không tự phân huỷ sinh học hoàn toàn, và tái chế rất khó vì không tách được phần thực vật khỏi nhựa và vải. Tác động môi trường cuối cùng còn phụ thuộc vào tuổi thọ: một chiếc túi da thực vật dùng hai năm rồi bỏ có thể không “xanh” hơn một chiếc túi da thật hay túi vải kỹ thuật dùng mười năm. Các đánh giá vòng đời sản phẩm so sánh da thật, giả da và da thực vật cho kết quả khác nhau tuỳ giả định, nên khó nói loại nào tốt hơn tuyệt đối.
Cách nhìn thực tế: chọn vật liệu theo giá trị cá nhân, rồi chọn chiếc túi bền nhất trong nhóm đó, dùng lâu nhất có thể. Lời hứa “phân huỷ hoàn toàn”, “100% thực vật” trên một tấm vật liệu có lớp phủ bóng đều đặn nên được hỏi lại bằng bảng thành phần cụ thể.
Cầm túi da thực vật trên tay: nhìn và sờ thấy gì
Mặt sau và mép cắt. Lật chỗ không lót hoặc nhìn mép quai: hầu hết da thực vật lộ đế vải dệt, vải không dệt hoặc lớp sợi ép, giống giả da hơn là khối sợi xơ của da thật. Đây là cách nhanh nhất để biết túi không phải da động vật.
Vân bề mặt. Loại có sợi lá dứa, lá cây thường để lộ vân sợi hoặc vân lá không đều, có khi được phủ kim loại hoá hoặc phủ màu. Loại trộn bột thực vật vào PU như da xương rồng, da táo thì bề mặt thường dập vân giống da bò, nhìn khó phân biệt với giả da PU tốt.
Độ dày và độ đàn hồi. Phần lớn mỏng và đều hơn da thật, bóp vào ít đàn hồi hơn. Túi được làm dày dặn thường đã dán thêm lớp đệm hoặc lớp lót cứng ở bên trong.
Mùi. Có thể có mùi nhựa nhẹ, mùi keo, đôi khi thoảng mùi nguyên liệu gốc. Mùi không phải căn cứ để đánh giá thành phần, chỉ là gợi ý.
Nếp gập. Gập nhẹ một góc nhỏ ở chỗ khuất: lớp mặt tốt không nổi vệt trắng hay nứt. Vật liệu có đế sợi thực vật kết dính đôi khi nổi nếp gãy rõ hơn PU trên vải dệt kim.
Đọc nhãn và hỏi người bán: năm câu cần có câu trả lời
Khi chọn túi quảng cáo là da thực vật, da sinh học, các câu hỏi sau giúp hiểu mình đang mua gì:
- Thành phần theo phần trăm là gì? Bao nhiêu phần là nguyên liệu thực vật, phần nhựa là gì (PU, PU gốc sinh học, PVC), đế vải là gì. Câu trả lời “100% thiên nhiên” cho một tấm vật liệu bóng mịn thường là chưa đầy đủ.
- Lớp mặt có phủ gì không? Phủ PU, phủ acrylic hay phủ sáp. Lớp phủ quyết định độ chống nước và kiểu lão hoá.
- Nhà sản xuất vật liệu có công bố thông tin không? Nhiều nhà sản xuất vật liệu thực vật công bố thành phần và chứng nhận; nơi bán nắm được thông tin này là dấu hiệu tốt.
- Chăm sóc thế nào? Có lau ẩm được không, có cần xịt bảo vệ không, tránh gì. Nơi bán không trả lời được thì nhiều khả năng họ cũng chưa dùng lâu.
- Bảo hành bong tróc, nứt bao lâu? Với vật liệu mới, chính sách bảo hành là cách gián tiếp để biết người bán tự tin đến đâu vào độ bền.
Ngoài nhãn, vẫn kiểm như với mọi loại giả da: gập góc nhỏ ở chỗ khuất, xem mép cắt, xem đường may và gốc quai. Vật liệu xanh đến đâu, đường may kém và quai yếu vẫn làm túi hỏng sớm.
Chăm túi da thực vật và chọn kiểu túi hợp vật liệu
Cách chăm gần giống giả da PU: lau bụi bằng khăn khô mềm, vết bẩn lau khăn ẩm với chút xà phòng trung tính rồi lau khô; không dùng cồn, dung môi, không dùng dầu dưỡng da thật vì dầu không thấm mà chỉ đọng trên bề mặt. Tránh để túi trong cốp xe nóng, tránh phơi nắng gắt. Cất ở chỗ thoáng, có gói hút ẩm, không bọc kín trong túi nilon.
Với loại có bề mặt vân sợi tự nhiên như nhóm da dứa, vết bẩn dễ đọng trong kẽ vân, nên lau sớm. Loại phủ sáp có thể cần phủ lại theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Nếu túi bị ướt nhiều, lau khô, nhồi giấy trắng hút ẩm, để khô tự nhiên.
Về kiểu dáng, da thực vật hợp với túi ít chịu tải và ít gập lặp lại: túi đeo chéo nhỏ, ví, túi cầm tay, túi tote nhẹ. Túi đi làm đeo laptop nặng hằng ngày đặt nhiều áp lực lên quai và gốc quai; nếu vẫn muốn dùng vật liệu này, chọn mẫu có quai được gia cố bằng lõi vải chắc và có viền bảo vệ góc đáy. Như mọi vật liệu, chiếc túi bền nhất là chiếc được thiết kế đúng cho cách bạn dùng.
Câu hỏi thường gặp
Da thực vật có phải là giả da không?
Về bản chất, đó là vật liệu thay thế da không dùng da động vật, nên có thể xếp vào nhóm giả da theo nghĩa rộng. Khác biệt là một phần nguyên liệu đến từ thực vật thay vì hoàn toàn là nhựa gốc dầu mỏ. Phần lớn vẫn có nhựa và đế vải, nên cách dùng gần giống giả da PU tốt.
Da thực vật có tự phân huỷ được không?
Phần lớn không phân huỷ hoàn toàn, vì có lớp nhựa phủ và chất kết dính tổng hợp, cộng thêm đế vải. Một số vật liệu có tỷ lệ thực vật cao hoặc dùng nhựa gốc sinh học phân huỷ tốt hơn, nhưng cần xem công bố cụ thể của nhà sản xuất. Lời hứa chung chung nên được hỏi lại.
Túi da thực vật có bền bằng túi da thật không?
Thường không bằng túi da thật lớp cật chất lượng tốt, nhất là về khả năng chịu gập, giữ đường may và tuổi thọ trong khí hậu nóng ẩm. So với giả da PU thông thường, một số loại da thực vật chất lượng cao có thể bền tương đương hoặc hơn, tuỳ lớp phủ và đế.
Da thuộc thực vật và da thực vật khác nhau thế nào?
Da thuộc thực vật là da động vật thật được thuộc bằng tannin chiết từ vỏ cây, gỗ, lá; nó cứng, lên màu đẹp theo thời gian. Da thực vật, da sinh học là vật liệu không chứa da động vật, làm từ nguyên liệu thực vật kết hợp với nhựa. Hai chữ gần nhau nhưng là hai thứ khác hẳn.
Có nên chọn da thực vật vì lý do môi trường?
Tuỳ cách bạn cân các yếu tố. Da thực vật giảm phụ thuộc vào chăn nuôi và tận dụng phụ phẩm, nhưng khó tái chế và độ bền có thể ngắn hơn da thật. Nếu chọn, hãy chọn chiếc túi bền nhất, dùng lâu nhất; một chiếc túi dùng nhiều năm thường có lợi cho môi trường hơn nhiều chiếc dùng ngắn.
Túi quảng cáo da sinh học có mùi nhựa là bình thường không?
Khá bình thường, vì phần lớn vật liệu này có nhựa polyurethane và chất kết dính. Mùi nhẹ thường giảm khi để thoáng vài ngày. Mùi dung môi rất nồng, gây khó chịu kéo dài thì nên hỏi nơi bán, và đây cũng là dấu hiệu nên đối chiếu lại thành phần được quảng cáo.