Túi cói, túi mây và túi lục bình đều là túi đan từ sợi thực vật phơi khô, nhẹ, thoáng và mát tay, hợp mùa hè, đi biển, đi chợ. Ba vật liệu khác nhau rõ: cói mềm, dẻo, đan được nét mịn; mây cứng, chắc, giữ dáng tốt; lục bình xốp, dày sợi, mềm và rủ. Muốn túi bền, cần soi độ khít của nét đan, cách làm đáy và chân quai, và giữ túi khô thoáng vì sợi thực vật hút ẩm, dễ lên mốc trong mùa nồm.
Ngoài ba vật liệu này, trên thị trường còn rất nhiều túi “cói” thật ra là sợi giấy xoắn, sợi nhựa PP giả cói hoặc sợi cọ raffia nhập khẩu. Không loại nào sai, nhưng mỗi loại chịu nước, chịu nắng khác nhau. Biết mình đang cầm sợi gì là bước đầu để không thất vọng sau chuyến đi biển đầu tiên.
Cói, mây, lục bình: ba sợi, ba tính cách
Cói là loài cỏ lác mọc ở vùng đất ven biển nước lợ, thân tam giác, được cắt, chẻ, phơi khô rồi đan hoặc dệt. Những vùng cói lâu đời như Nga Sơn (Thanh Hoá) hay Kim Sơn (Ninh Bình) nổi tiếng với chiếu cói, rồi mở rộng sang túi, giỏ, hộp. Sợi cói khô có màu vàng rơm đến nâu nhạt, dẻo, có thể đan nét nhỏ mịn, nhuộm màu được; nhược điểm là sợi mỏng nên túi cói mềm, dễ xệ nếu không có khung hoặc đáy cứng.
Mây là loài dây leo thân gỗ, sợi mây chẻ ra cứng và dai, thường được chuốt bóng. Túi mây giữ dáng rất tốt, thường làm kiểu hộp, kiểu tròn hoặc kiểu giỏ có nắp, chịu va chạm khá; đổi lại nặng hơn, cứng tay và đan tỉ mỉ nên tốn công hơn. Làng nghề mây tre đan ở vùng ven Hà Nội như Phú Vinh có truyền thống đan mây nhỏ, tinh.
Lục bình (bèo tây) là cây thuỷ sinh mọc dày ở sông ngòi, kênh rạch, nhất là đồng bằng sông Cửu Long. Cuống lá lục bình phơi khô thành sợi xốp, to bản, mềm, thường được bện thành dây rồi đan. Túi lục bình dày, mềm, rủ, hợp kiểu túi tote lớn đi chợ, đi biển. Vì sợi xốp, lục bình hút ẩm nhiều nhất trong ba loại, nên cũng dễ mốc nhất nếu cất không đúng.
Ngoài ra còn túi đệm bàng (cỏ bàng ở vùng đất phèn miền Tây), túi tre đan, túi dừa. Mỗi loại có làng nghề riêng và vẻ riêng; nguyên tắc chọn và giữ nói dưới đây áp dụng chung cho hầu hết túi đan từ sợi thực vật.
Sợi tự nhiên hay sợi giấy, sợi nhựa: nhận biết thế nào
Túi đan “nhìn như cói” rất đa dạng. Bảng dưới giúp phân biệt nhanh khi cầm túi:
| Loại sợi | Nhìn và sờ | Gặp nước | Gặp nắng | Nên dùng khi |
|---|---|---|---|---|
| Cói, mây, lục bình | Sợi không đều, có mắt, đổi màu nhẹ theo đoạn; mùi cỏ khô | Hút nước, phồng nhẹ, lâu khô | Bạc màu dần, giòn nếu phơi quá lâu | Đi chơi, đi biển (tránh ngâm nước), trang trí |
| Sợi giấy xoắn (paper straw) | Rất đều, nhẹ, bề mặt mịn hơi giống giấy; xé thử đầu sợi thấy xơ giấy | Mềm nhũn, mất dáng, có thể bung khi ướt nhiều | Bền màu khá nếu có phủ | Túi thời trang dùng khô ráo |
| Sợi nhựa PP giả cói | Đều, hơi bóng, mặt sợi dẹt trơn; cầm mát và trơn tay | Không thấm, lau khô là xong | Có thể giòn, bạc sau thời gian dài ngoài nắng | Đi biển, đi mưa, đi chợ ướt |
| Sợi cọ raffia | Sợi lá mỏng dẹt, mềm, hơi bóng tự nhiên, xé dọc được | Hút nước vừa, phải phơi khô | Bạc màu chậm | Túi mùa hè, mũ, túi đi biển dùng nhẹ |
Không có loại nào “thật” hơn loại nào về giá trị sử dụng: túi nhựa PP giả cói đi biển lội nước lại hợp lý hơn túi cói thật. Điều cần là người bán ghi đúng chất liệu, vì túi giấy xoắn bị gọi là “túi cói” rồi ướt mưa mềm nhũn là chuyện hay gặp.
Một phép thử nhẹ nhàng ở cửa hàng: nhìn đầu sợi ở chỗ kết thúc nét đan, thường được giấu dưới đáy hoặc mép miệng túi. Sợi cói, lục bình có xơ thực vật; sợi giấy có xơ mịn như giấy; sợi nhựa có đầu cắt phẳng, đôi khi bị hàn nhiệt.
Soi một chiếc túi đan chắc tay
Túi đan thủ công khác nhau nhiều về tay nghề. Khi mua, kiểm lần lượt:
- Độ khít của nét đan. Ấn ngón tay vào thân túi: nét đan khít thì đàn hồi đều, không có khe hở lớn; nét đan lỏng thì lõm vào, sợi trượt lên nhau. Soi túi lên ánh sáng, khe sáng đều nhau là tốt.
- Đáy túi. Đây là chỗ chịu lực nhiều nhất. Đáy đan dày hơn thân, có nan đáy hoặc tấm lót cứng, hoặc đáy hình bầu dục đan vòng tròn đều. Đáy mỏng như thân dễ xệ khi đựng đồ nặng.
- Miệng túi. Viền miệng phải được bện chặt, gấp mép hoặc bọc vải, không để đầu sợi chĩa ra. Miệng túi lỏng là chỗ bung đầu tiên.
- Chân quai. Quai bằng da, dây cói bện, mây quấn hay vải đều được, nhưng chân quai phải xuyên qua nhiều nét đan hoặc có miếng đệm da phía trong. Quai chỉ buộc vào một hai nét là quai dễ đứt hoặc kéo rách thân.
- Lớp lót. Túi có lót vải giúp đồ nhỏ không lọt qua khe và hạn chế xơ sợi dính vào quần áo. Lót nên may vào viền miệng, có túi nhỏ bên trong.
- Đầu sợi và mùi. Kiểm xem đầu sợi được giấu kỹ không, ngửi xem có mùi ẩm mốc không. Túi đan mới có mùi cỏ khô nhẹ là bình thường; mùi hăng chua là dấu hiệu từng bị ẩm.
Với túi có nắp, khoá cài thường là cúc gỗ, khoá da hoặc khoá kim loại; kiểm xem chỗ gắn khoá có miếng đệm phía trong không, vì sợi thực vật không giữ được vít hay đinh tán lâu.
Túi đan và khí hậu nóng ẩm: vì sao dễ mốc
Sợi thực vật hút ẩm từ không khí. Cói, lục bình, mây đều là vật liệu xốp ở mức độ khác nhau. Trong những tuần độ ẩm cao kéo dài, sợi hút ẩm, kết hợp với bụi và chất hữu cơ trên sợi là môi trường cho nấm mốc phát triển, nhất là ở đáy túi và kẽ nét đan.
Tủ kín làm vấn đề nặng thêm. Túi đan cất trong tủ gỗ đóng kín, xếp chồng lên nhau qua mùa nồm hầu như chắc chắn lên đốm mốc. Túi đựng trong túi nilon kín càng tệ hơn vì hơi ẩm không thoát ra được.
Lục bình dễ mốc nhất, mây ít nhất. Sợi lục bình xốp, dày, giữ ẩm lâu; sợi mây đặc, được chuốt bóng nên ít hút ẩm hơn. Túi cói nằm ở giữa. Túi có phủ một lớp vecni hoặc sơn bóng bên ngoài thì chống ẩm khá hơn nhưng không tuyệt đối.
Đi biển về là lúc dễ quên. Cát ẩm, hơi muối, kem chống nắng dính vào túi. Về nhà ném túi vào góc phòng là vài ngày sau có mùi. Cần giũ cát, lau sạch, phơi gió ngay.
Xử lý chống mốc từ xưởng có giúp. Nhiều xưởng đan có công đoạn sấy, xông hoặc xử lý chống mốc trước khi xuất hàng. Khi mua số lượng hoặc mua từ xưởng, có thể hỏi về công đoạn này; với túi lẻ, nhìn và ngửi là cách kiểm nhanh nhất.
Giữ túi đan qua mùa nồm và sau mỗi chuyến đi
Sau mỗi lần dùng, nhất là đi biển, đi mưa, giũ sạch cát bụi, lau mặt ngoài bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô. Nhồi giấy trắng vào trong để hút ẩm và giữ dáng, đặt túi ở chỗ râm thoáng gió cho khô hẳn. Phơi nắng nhẹ buổi sáng một lúc là được; phơi nắng gắt cả ngày làm sợi khô giòn, bạc màu và dễ gãy.
Khi cất lâu, không bọc túi đan trong túi nilon kín. Dùng túi vải cotton hoặc để trên kệ thoáng, có gói hút ẩm đặt bên trong. Không xếp chồng túi đan nặng lên nhau vì đáy và thân sẽ bị ép méo. Mùa nồm, vài tuần lại lấy ra xem một lần, phơi gió vào hôm trời khô.
Nếu đã có đốm mốc nhỏ, chải nhẹ bằng bàn chải khô ở ngoài trời, lau bằng khăn ẩm, phơi khô hẳn rồi mới cất lại. Mốc đã ăn sâu vào sợi, đổi màu đen thành mảng, có mùi nặng thì việc làm sạch khó triệt để; với túi dùng sát người, cân nhắc thay mới. Cách làm sạch từng bước cho đồ đan từ sợi thực vật và các chất nên tránh thuộc nhóm bài bảo quản; ở đây chỉ nhấn mạnh: phòng ẩm dễ hơn chữa mốc rất nhiều.
Muốn chọn túi đan có nguồn gốc rõ, đặt làm số lượng làm quà, hoặc xem tận tay chất sợi, có thể tìm xưởng và cửa hàng túi xách, đồ thủ công theo tỉnh trong danh bạ của trang, rồi đến xem trực tiếp trước khi đặt.
Túi đan hợp với dịp nào, cách đeo nào
Túi đan có tính cách riêng, không phải lúc nào cũng hợp. Một vài gợi ý theo kinh nghiệm dùng:
- Đi biển, đi chơi cuối tuần: túi tote cói hoặc lục bình cỡ lớn, có lót và có khoá kéo hoặc dây rút ở miệng để cát không lọt vào. Nếu hay lội nước, cân nhắc túi sợi nhựa PP giả cói.
- Đi chợ: túi lục bình hoặc cói có đáy cứng, quai dày. Không để rau ướt, cá thịt trực tiếp vào túi; đặt trong túi đựng riêng.
- Đi làm mùa hè: túi mây kiểu hộp hoặc túi cói đan mịn có nắp, kết hợp quai da, trông gọn. Không hợp để laptop vì đáy và thân không chịu được trọng lượng và góc cứng lâu ngày.
- Đi xe máy: túi đan cọ vào áo, vào yên dễ bung sợi ở góc; túi mây cứng có thể làm xước sơn xe. Túi có quai đeo chéo dài, ôm người là lựa chọn an toàn hơn túi xách tay.
- Làm quà: túi cói, túi lục bình có nguồn gốc làng nghề là món quà mang câu chuyện. Nên kèm vài dòng hướng dẫn giữ khô, cất thoáng để người nhận dùng được lâu.
Một điểm hay bị quên: túi đan có sợi thô có thể làm xù vải lụa, vải dệt kim mỏng khi cọ xát lâu. Mặc áo mỏng, nên đeo túi ở phía ít cọ.
Câu hỏi thường gặp
Túi cói bị ướt mưa có hỏng không?
Ướt một lần không làm hỏng ngay. Cần lau khô mặt ngoài, nhồi giấy trắng hút ẩm, để nơi râm thoáng gió cho khô hẳn trước khi cất. Điều làm hỏng túi là để ẩm lâu ngày: sợi mềm ra, dễ biến dạng và lên mốc. Không sấy nóng hoặc phơi nắng gắt cả ngày.
Túi cói có giặt được không?
Không nên ngâm hay giặt máy. Nước nhiều làm sợi phồng, bung nét đan và khó khô đều, dễ mốc. Chỉ nên chải khô, lau khăn ẩm từng vùng. Nếu túi có lót vải tháo được thì giặt riêng lót. Túi sợi nhựa PP giả cói thì rửa nước được.
Làm sao để túi cói không bị xệ đáy?
Chọn túi có đáy đan dày, có tấm đáy cứng hoặc nan đáy. Khi dùng, không đựng đồ quá nặng, không để chai nước, sách dày lâu ngày. Khi cất, nhồi giấy giữ dáng và đặt đứng trên kệ, không treo bằng quai trong thời gian dài.
Túi lục bình có mùi hăng là sao?
Túi mới có thể có mùi cỏ khô hoặc mùi từ công đoạn xử lý, thường nhạt dần khi để thoáng vài ngày. Mùi chua, mùi mốc là dấu hiệu túi từng bị ẩm hoặc đã có nấm mốc trong sợi. Với túi mua mới, mùi mốc là lý do chính đáng để đổi.
Túi đan bằng giấy có bền không?
Túi sợi giấy xoắn có phủ có thể dùng khá lâu nếu giữ khô, vì giấy xoắn được ép chặt và phủ chống thấm nhẹ. Nhưng ướt mưa nhiều hoặc đi biển lội nước thì giấy mềm ra, mất dáng. Phù hợp làm túi thời trang dùng trong điều kiện khô ráo.
Có nên phủ vecni lên túi cói để chống ẩm không?
Một số xưởng phủ vecni hoặc dầu bóng để túi cứng và chống ẩm hơn. Tự phủ ở nhà có thể làm túi cứng, đổi màu và bám mùi dung môi. Nếu muốn, nên hỏi xưởng làm túi hoặc thợ đồ đan, và thử ở một góc nhỏ trước.