Túi bung chỉ nên được chặn ngay để đường may không tuột thêm: cắt gọn phần chỉ thừa, cố định hai đầu chỉ còn lại, rồi khâu lại qua đúng các lỗ kim cũ bằng chỉ sáp và hai kim theo kiểu khâu yên ngựa. Đoạn ngắn ở chỗ ít chịu lực có thể tự làm; chỗ chịu lực như chân quai, góc đáy, hoặc khi da quanh lỗ kim đã rách, nên mang thợ để gia cố từ bên trong.
Đường may là thứ giữ chiếc túi thành hình, và khi một đoạn chỉ bung, phần còn lại phải gánh thêm lực, nên hư hỏng lan nhanh hơn người ta tưởng. Bài này giải thích vì sao đường may túi tuột, sự khác nhau giữa may máy và khâu tay, các bước tự khâu lại một đoạn ngắn, và những trường hợp không nên tự làm.
Vì sao một mũi đứt có thể kéo tuột cả đoạn
Phần lớn túi công nghiệp được may bằng máy, kiểu mũi thoi (lockstitch): một sợi chỉ trên và một sợi chỉ dưới móc vào nhau ở giữa lớp da tại mỗi lỗ kim. Mũi may này nhanh, đều, đẹp, nhưng hai sợi chỉ chạy liên tục suốt đường may. Khi một điểm bị đứt do mòn hoặc bị vật sắc cứa, lực kéo khiến chỉ trượt khỏi các mũi bên cạnh, đường may có thể tuột dần theo từng đoạn.
Đồ da khâu tay truyền thống dùng mũi khâu yên ngựa (saddle stitch): một sợi chỉ, hai kim ở hai đầu, mỗi lỗ kim được hai kim đi qua theo hai chiều ngược nhau. Mỗi mũi khâu như một vòng khoá độc lập; đứt một mũi, các mũi khác vẫn giữ nguyên. Đó là lý do người làm đồ da hay nói khâu tay bền hơn máy ở những chỗ chịu lực, dù chậm hơn nhiều.
Ngoài kiểu mũi, đường may còn bung vì chỉ mòn (ở góc đáy cọ xuống sàn, mép quai cọ vào vai), chỉ mục (chỉ cotton gặp ẩm lâu ngày), lỗ kim quá sát mép làm da rách theo hàng lỗ, và quá tải làm chỉ đứt ở chỗ tập trung lực. Nhìn chỗ bung để đoán nguyên nhân giúp chọn cách sửa: chỉ mòn thì khâu lại là đủ, da rách theo lỗ kim thì phải gia cố.
Bung chỉ ở đâu, mức độ và hướng xử lý
Vị trí bung chỉ quyết định việc có thể tự làm hay không:
| Vị trí | Lực chịu | Tự làm được không | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đường may trang trí trên thân | Thấp | Được | Chủ yếu để giữ thẩm mỹ, chặn tuột |
| Viền nắp, viền miệng túi | Thấp đến vừa | Được nếu đoạn ngắn | Giữ đúng khoảng cách mũi cũ |
| Góc đáy | Vừa, mòn nhiều | Đoạn ngắn thì được | Hay đi kèm da góc mòn mỏng, cần đệm |
| Chân quai, tai quai | Cao | Không khuyến khích | Cần gia cố mặt trong, có khi mở lót |
| Đường may ráp thân với hông túi | Vừa đến cao | Khó, thường phải mở lót | Nhờ thợ |
| Lót bên trong | Thấp | Được, khâu vải | Lót rách lớn thì cân nhắc thay lót |
Nếu da quanh đoạn bung đã rách nối các lỗ kim với nhau, khâu lại qua lỗ cũ sẽ không giữ được; lúc đó cần một miếng da gia cố ở mặt trong và khâu qua cả hai lớp, việc này phù hợp với thợ hơn.
Chặn chỉ tuột ngay khi phát hiện
Trước khi tính chuyện khâu lại, việc cần làm ngay là không để đường may tuột thêm:
- Không kéo phần chỉ thừa. Kéo là cách nhanh nhất làm tuột thêm vài mũi.
- Cắt gọn phần chỉ đứt bằng kéo nhỏ, để lại một đoạn ngắn đủ để cố định.
- Cố định hai đầu chỉ còn lại: luồn đầu chỉ ra mặt trong nếu được, thắt nút nhỏ, hoặc chấm một giọt keo dành cho da thật nhỏ vào đầu chỉ. Chỉ tổng hợp như polyester, nylon có thể hơ rất nhanh đầu chỉ cho chảy thành nút; không làm cách này với chỉ cotton và không để lửa gần mặt da.
- Hạn chế dùng túi hoặc giảm tải cho tới khi sửa, nhất là khi chỗ bung ở chân quai hay góc đáy.
- Chụp ảnh đoạn bung để so sánh và để thợ xem trước nếu cần.
Chặn tuột chỉ mất vài phút nhưng giữ cho việc sửa sau đó là khâu lại một đoạn ngắn, thay vì phải tháo và may lại cả đường dài.
Tự khâu lại một đoạn ngắn bằng mũi yên ngựa
Đồ cần có: hai kim đầu tù dành cho da, chỉ sáp có độ dày gần với chỉ cũ và cùng màu, một cái kẹp hoặc kẹp gỗ giữ túi, kéo nhỏ. Các bước:
- Xác định các lỗ kim cũ dọc đoạn bung. Khâu lại qua đúng lỗ cũ giúp đường may thẳng hàng và không làm da yếu thêm bằng lỗ mới.
- Cắt chỉ dài khoảng bốn lần đoạn cần khâu, xỏ mỗi đầu vào một kim.
- Bắt đầu lùi vào phần đường may còn tốt hai ba mũi, để mũi khâu mới chồng lên mũi cũ, tránh chỗ nối bị yếu.
- Khâu yên ngựa: đưa một kim qua lỗ, kéo cho hai đầu chỉ bằng nhau; ở lỗ tiếp theo, đưa kim thứ nhất qua từ một phía, rồi kim thứ hai qua cùng lỗ từ phía ngược lại, kéo chặt vừa phải. Lặp lại từng lỗ.
- Giữ lực kéo đều để các mũi nằm phẳng, không thắt rúm da.
- Kết thúc bằng cách khâu chồng lên đường cũ hai ba mũi ở đầu bên kia, cắt chỉ sát mặt trong, có thể chấm một chút keo hoặc ép nhẹ đầu chỉ.
- Miết nhẹ đường khâu bằng một vật nhẵn để chỉ nằm sát vào rãnh.
Đoạn khâu tay sẽ trông hơi khác đường may máy bên cạnh, nhất là độ nghiêng của mũi. Với túi dùng hằng ngày, sự khác biệt này thường chấp nhận được và đổi lại một đoạn đường may không tuột.
Góc đáy mòn và bung chỉ: chỗ hỏng hay gặp nhất
Bốn góc đáy là nơi túi chạm xuống bàn, ghế, sàn xe nhiều nhất. Chỉ ở đây mòn trước, da góc cũng mòn mỏng dần, mép sơn bạc. Khi chỉ góc bung, thường da cũng đã yếu, nên khâu lại qua lỗ cũ có khi chỉ giữ được một thời gian ngắn. Nhìn kỹ: nếu da góc còn dày, chỉ mòn đứt thì khâu lại là đủ; nếu da góc đã mỏng như giấy, sờn lông hoặc thủng lỗ nhỏ, cần xử lý cả lớp da.
Cách thợ hay làm với góc mòn là dán một miếng da gia cố ở mặt trong góc, sau đó khâu lại qua cả hai lớp, rồi dặm màu và sơn cạnh lại. Một số túi được thêm miếng da bọc góc ở mặt ngoài, vừa che chỗ mòn vừa bảo vệ về sau; cách này đổi vẻ ngoài của túi nên cần chọn da cùng tông và hỏi kỹ trước. Túi có đáy phẳng có thể gắn thêm chân đế kim loại để đáy không chạm trực tiếp xuống mặt bàn.
Phòng ngừa đơn giản nhất là thói quen đặt túi lên ghế, lên đùi, treo lên móc bàn thay vì sàn, và không kéo lê túi trên mặt bàn khi lấy. Túi chở nặng nên có đáy cứng để đáy không võng, vì đáy võng làm góc chịu lực xoắn mỗi khi nhấc túi lên.
Lót bung chỉ, rách: khâu vải lót tại nhà
Lót bên trong túi thường là vải dệt mỏng, satin, nylon hoặc vải bông, may bằng máy ở các đường nối và khâu vào miệng túi. Lót bung chỉ ở đường nối là việc dễ tự sửa nhất: lộn phần lót ra nếu được, dùng kim chỉ may thường cùng màu khâu mũi đột lùi dọc theo đường may cũ, lùi vào phần còn tốt một chút ở hai đầu. Mũi đột lùi chắc hơn mũi lược, gần với đường may máy.
Lót rách giữa mảng vải thì khó hơn vì vải mỏng tưa sợi quanh vết rách. Có thể dán một miếng vải mỏng ở mặt sau vết rách bằng keo vải hoặc mex ép nhiệt (ép trên lót đã tách khỏi da, không là nóng trên túi), rồi khâu viền quanh. Lót rách nhiều chỗ, mủn, bong lớp phủ hay dính nhớp thì nên thay lót mới, việc này cần thợ vì phải tháo lót cũ ra khỏi miệng túi và may lại đúng phom.
Đừng bỏ qua lót rách: đồ nhỏ như chìa khoá, son rơi vào khe giữa lót và da, cọ vào mặt trong da và đường may, lâu ngày gây hỏng từ bên trong mà nhìn ngoài không thấy.
Những trường hợp nên giao cho thợ
Chân quai, tai quai và chỗ nối khoen. Đây là nơi tập trung lực nhiều nhất. Thợ thường mở lót, đặt thêm miếng gia cố, khâu qua nhiều lớp, có khi kết hợp đinh tán. Tự khâu chỉ qua lớp ngoài thường bung lại sau vài tuần.
Da rách nối các lỗ kim. Khi các lỗ kim đã toạc thành một rãnh, không còn chỗ cho chỉ bám. Cần dán miếng da đệm mặt trong, đục lỗ mới lùi vào trong một chút và khâu lại, đôi khi phải sơn cạnh lại mép.
Đường ráp thân với hông, với đáy. Phải mở lót, căn chỉnh cho hai mảnh da khớp, giữ phom túi khi khâu. Làm lệch là túi bị vặn.
Túi có giá trị lớn hoặc đường may có màu đặc biệt. Thợ có chỉ đúng độ dày, đúng màu, máy may da cho đường dài, và kinh nghiệm giữ nhịp mũi giống bản gốc.
Túi đan, túi vải phủ, túi có lớp chống thấm. Mỗi loại cần kim, chỉ và kỹ thuật khác; túi chống nước còn phải dán kín lại đường may sau khi khâu.
Hỏi thợ những gì và giữ đường may bền hơn
Khi giao túi, hỏi thợ sẽ khâu tay hay may máy, có khâu qua lỗ cũ không, có thêm miếng gia cố không, có phải mở lót không và lót được khâu lại thế nào. Hỏi màu chỉ và độ dày chỉ có giống bản gốc không; chỉ to hơn bền hơn nhưng làm lỗ kim cũ giãn ra, chỉ nhỏ hơn thì yếu.
Để đường may bền lâu, đừng nhét túi quá tải, nhất là những túi mềm không có đáy cứng. Đặt túi lên ghế hay đùi thay vì sàn để góc đáy không bị mài. Lau sạch cát bụi bám trong rãnh đường may, vì hạt cát cọ mòn chỉ mỗi khi túi gập. Mùa nồm, cất túi khô thoáng để chỉ cotton không mục.
Kiểm đường may mỗi lần chăm túi, nhất là ở chân quai và bốn góc đáy. Một mũi chỉ bắt đầu sờn được khâu sớm là việc vài phút; để nó đứt và tuột cả đoạn thì việc thành vài giờ. Cần tìm thợ đồ da nhận khâu túi gần nhà, có thể tra danh bạ xưởng và cửa hàng túi xách của trang theo tỉnh, mang túi đến để thợ xem chỗ bung trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng chỉ may quần áo thường để khâu túi da được không?
Không nên. Chỉ may quần áo mảnh, ít sáp, chịu lực kém và dễ cứa đứt ở mép lỗ kim da. Chỉ sáp polyester hoặc nylon dành cho đồ da bền, ít xơ, sáp giúp chỉ trượt qua lỗ và ôm chặt vào da. Chọn độ dày gần với chỉ gốc.
Dùng keo dán để thay khâu lại được không?
Keo giữ được các lớp da dính vào nhau nhưng không thay được đường may ở chỗ chịu lực, nhất là khi túi bị kéo, xoắn. Keo thường dùng để dán lớp trước khi khâu. Chỉ dán keo cho đoạn bung thì sẽ bung lại và để lại vệt keo cứng khó xử lý.
Máy khâu gia đình có may được túi da không?
Một số máy khâu gia đình may được da mỏng, mềm với kim chuyên cho da và chân vịt phù hợp, nhưng gặp chỗ nhiều lớp dày như góc túi, chân quai thì thường không đủ lực, dễ gãy kim, mũi bỏ. Đoạn ngắn khâu tay thường dễ kiểm soát hơn.
Túi giả da PU bung chỉ có khâu lại được không?
Được nếu lớp PU quanh lỗ kim còn tốt. Nếu PU đã bong, mủn, lỗ kim dễ rách thêm khi khâu, sửa xong cũng không giữ lâu. Với túi giả da đã lão hoá nặng, nên cân nhắc giữa chi phí sửa và giá trị còn lại của túi.
Đường may túi bị xù lông chỉ có cần sửa không?
Chỉ xù lông là dấu hiệu sợi chỉ bắt đầu mòn. Có thể cắt gọn lông chỉ bằng kéo nhỏ, không kéo. Nếu thấy chỉ mỏng đi rõ ở chỗ chịu lực như góc đáy, chân quai, nên khâu chồng hoặc thay chỉ đoạn đó trước khi đứt hẳn.