Túi xách theo nghĩa ngày nay, một chiếc túi riêng mang theo bằng tay hoặc đeo vai, chủ yếu thành hình từ cuối thế kỷ 18 sang thế kỷ 19. Trước đó con người vẫn mang đồ theo người, nhưng bằng túi treo ở thắt lưng, túi buộc giấu dưới váy hoặc túi may liền vào áo. Khi kiểu váy thay đổi, đường sắt mở ra những chuyến đi dài và phụ nữ ra khỏi nhà nhiều hơn, chiếc túi mới tách thành một món đồ riêng.
Hiểu lịch sử này không chỉ để biết chuyện. Phần lớn chi tiết trên chiếc túi bạn đang đeo, từ dây rút, quai xích, khoá xoay đến cái tên "túi trống", "túi bác sĩ", đều là dấu vết của một giai đoạn cụ thể. Bài đi theo từng chặng, chỉ giữ những gì còn ảnh hưởng tới túi ngày nay.
Thời cổ đại và trung cổ: túi buộc ở thắt lưng, cả nam lẫn nữ đều dùng
Bằng chứng xa nhất về một chiếc túi mang theo người là xác ướp Ötzi tìm thấy trên dãy Alps năm 1991, sống cách nay hơn năm nghìn năm: ông mang một chiếc túi da nhỏ gắn vào thắt lưng, bên trong có đá lửa, dụng cụ bằng xương và nấm bùi nhùi. Chiếc túi ấy không phải đồ trang sức, nó là cách duy nhất để giữ những vật nhỏ không rơi mất khi phải đi bộ cả ngày.
Suốt thời trung cổ ở châu Âu, cả đàn ông lẫn phụ nữ đều đeo túi vải hoặc túi da buộc dây rút treo ở thắt lưng. Túi đựng tiền xu, chìa khoá, đồ khâu vá, có khi là vật kỷ niệm. Người giàu dùng vải thêu, có túi chuyên để đựng tiền bố thí. Ở đây có một điểm hay bị quên: túi khi ấy không chia giới tính. Phải nhiều thế kỷ sau, khi túi may liền vào quần áo nam giới, chiếc túi rời mới bị coi là đồ của phụ nữ.
Ở phương Đông cũng có những dạng túi tương tự: túi gấm, túi hầu bao đeo bên hông, túi trầu. Điểm chung là túi luôn đi kèm thắt lưng hoặc dải áo, chứ chưa có quai riêng để cầm hay đeo. Kiểu dây rút của những chiếc túi này vẫn sống tới ngày nay trong túi bucket, túi rút đựng giày và túi bụi đi kèm túi da.
Thế kỷ 17–18: túi giấu dưới váy và lý do túi rời gần như biến mất
Khoảng thế kỷ 17 và 18, phụ nữ châu Âu dùng phổ biến một kiểu túi mà ngày nay ít ai nghĩ tới: một hoặc hai chiếc túi vải hình quả lê buộc vào dây quanh eo, nằm giữa các lớp váy. Váy có đường xẻ ở hông để thò tay vào lấy đồ. Vì váy thời đó phồng rộng, túi giấu bên trong khá lớn, đựng được kéo, kim chỉ, khăn tay, thư từ, thậm chí đồ ăn.
Cùng lúc ấy, quần áo nam giới bắt đầu có túi may liền vào áo khoác, áo gile và quần. Đó là bước rẽ quan trọng: đàn ông dần không còn cần túi rời, còn phụ nữ vẫn phải mang thêm một chiếc túi tách khỏi trang phục. Sự khác biệt ấy kéo dài tới ngày nay, khi quần áo nữ thường ít túi hoặc túi rất nông.
Những chiếc túi buộc dưới váy thường được thêu tay rất công phu, dù người ngoài không thấy. Nhiều bảo tàng trang phục ở Anh giữ các mẫu túi loại này, và chúng là nguồn tư liệu tốt cho thấy túi từng là vật dụng riêng tư, gắn với đời sống hằng ngày, trước khi trở thành món đồ để người khác nhìn.
Cuối thế kỷ 18: váy ôm thân và sự ra đời của reticule
Bước ngoặt đến vào khoảng thập niên 1790, khi thời trang châu Âu chuyển sang váy eo cao, vải mỏng, ôm thân theo phong cách tân cổ điển. Váy như vậy không còn chỗ giấu túi bên trong: túi lộ thành cục, phá dáng váy. Phụ nữ bắt đầu mang một chiếc túi nhỏ bằng vải, lưới hoặc hạt cườm, miệng rút dây, xách bằng tay hay treo ở cổ tay. Kiểu túi này được gọi là reticule.
Lúc mới xuất hiện, reticule bị chế giễu là "ridicule", tức thứ lố bịch, vì việc xách một túi đồ cá nhân lộ ra ngoài bị coi là kỳ quặc. Nhưng chỉ sau vài chục năm nó đã trở thành món đồ bình thường. Có thể coi đây là chiếc túi cầm tay đầu tiên theo nghĩa hiện đại: một vật riêng, có quai hoặc dây, đi kèm và tôn lên trang phục.
Reticule để lại cho ngày nay nhiều hơn ta tưởng. Túi dự tiệc nhỏ đính hạt, túi rút dây đeo cổ tay, cả quan niệm rằng túi phải hợp màu với váy, đều bắt nguồn từ giai đoạn này. Nó cũng mở ra một nghịch lý còn nguyên: túi càng nhỏ càng sang, nhưng càng nhỏ thì càng đựng được ít.
Thế kỷ 19: đường sắt, rương du lịch và chữ "handbag"
Trong tiếng Anh, chữ "handbag" ban đầu dùng cho những chiếc túi hành lý xách tay của người đi tàu hoả, chứ không phải túi của phụ nữ. Đường sắt phát triển mạnh ở châu Âu thế kỷ 19 làm nảy sinh nhu cầu đồ đựng bền, gọn, xách được: túi da cứng có khung kim loại, rương xếp chồng được trong toa, túi đựng đồ dùng cá nhân. Nhiều xưởng làm rương, làm yên cương thời đó về sau trở thành những nhà mốt nổi tiếng, nhưng câu chuyện của các nhà mốt thuộc về một bài khác.
Kỹ thuật làm hành lý chuyển sang túi phụ nữ theo hai đường. Một là cấu trúc: khung kim loại mở miệng rộng, đáy phẳng, khoá cài, bản lề, những thứ vẫn còn trên túi bác sĩ và túi khung ngày nay. Hai là vật liệu: da thuộc tốt, vải phủ chống thấm, đinh chân bảo vệ đáy, tay cầm bọc da. Chiếc túi da cứng xách tay của phụ nữ thế kỷ 20 thực chất là phiên bản thu nhỏ của túi hành lý.
Cũng thế kỷ 19, công nghiệp hoá làm túi rẻ đi và nhiều người mua được hơn. Máy may, da thuộc hàng loạt, phụ kiện kim loại dập khuôn khiến túi không còn là đồ thủ công riêng cho giới giàu.
Thế kỷ 20: từng thập kỷ để lại một chi tiết trên túi
Thế kỷ 20 là lúc túi thay đổi nhanh nhất, gần như mỗi thập kỷ lại đổi kiểu theo trang phục, vật liệu và nhịp sống. Một số dấu mốc còn thấy rõ trên túi ngày nay:
- Đầu thế kỷ và thập niên 1920: phụ nữ đi làm, đi chơi nhiều hơn; túi nhỏ dạng ví cầm tay (clutch), túi lưới kim loại, túi khung đính hạt phổ biến theo phong cách Art Deco.
- Thập niên 1930–1940: nhựa thời kỳ đầu và các vật liệu mới được dùng làm khung, quai; thời chiến thiếu da và kim loại, túi vải, túi gỗ, túi cói xuất hiện nhiều hơn. Túi đeo vai bằng dây dài, học từ túi quân dụng, trở nên phổ biến vì tiện cho phụ nữ phải đi lại, làm việc nhiều.
- Thập niên 1950: túi cứng, cấu trúc rõ, quai ngắn, đi cùng váy eo thắt; cũng là lúc một số mẫu túi quai xích đeo vai ra đời và còn sống tới nay.
- Thập niên 1960–1970: túi mềm, túi đeo chéo, túi vải, túi đan, túi tua rua theo phong trào trẻ; túi không còn bắt buộc phải hợp với giày.
- Thập niên 1980–1990: nylon và vật liệu kỹ thuật bước vào túi cao cấp; balo nhỏ, túi tối giản màu đen; túi công sở cho phụ nữ đi làm văn phòng.
- Cuối thập niên 1990 và đầu 2000: thời kỳ "it bag", khi một mẫu túi cụ thể trở thành món đồ ai cũng muốn có trong một mùa, đẩy túi thành món đồ trung tâm của tủ đồ.
Đọc danh sách này, bạn sẽ thấy hầu hết kiểu túi mình gặp hằng ngày đều đã có từ nửa sau thế kỷ 20. Cái mới của mấy chục năm gần đây chủ yếu nằm ở vật liệu, kích cỡ và cách bán, ít khi ở hình dáng.
Túi xách ở Việt Nam: từ túi vải, túi cói đến túi da phổ thông
Ở Việt Nam, nhiều thế hệ mang đồ bằng khăn gói, bị cói, làn mây, túi vải may tay, tay nải. Những vật này không thua kém về công năng: làn mây đi chợ thoáng, đựng rau củ không úng; tay nải đeo chéo khi đi xa giữ đồ sát người. Nhiều làng nghề cói, mây, lục bình ở đồng bằng Bắc Bộ và miền Tây vẫn làm túi đan bán trong nước và xuất khẩu tới nay.
Túi xách kiểu phương Tây xuất hiện ở các đô thị lớn từ đầu thế kỷ 20, gắn với tầng lớp công chức và học sinh, rồi phổ biến rộng dần cùng cặp da, cặp học sinh. Từ thập niên 1990 trở đi, ngành da giày và túi xách trong nước phát triển mạnh, cả gia công xuất khẩu lẫn bán nội địa, nên túi da, túi giả da, balo trở thành đồ dùng thông thường của mọi tầng lớp.
Khí hậu là điểm khác biệt lớn nhất khi đặt lịch sử túi phương Tây vào Việt Nam. Nhiều mẫu túi kinh điển sinh ra ở xứ khô lạnh, đi ô tô, còn người Việt đi xe máy, gặp mưa rào, nắng gắt và mùa nồm. Hiểu nguồn gốc của một kiểu túi giúp bạn đoán được nó có hợp với nhịp sống của mình hay không.
Dấu vết lịch sử trên chiếc túi bạn đang dùng
Bảng dưới gom các chi tiết quen thuộc và giai đoạn sinh ra chúng. Biết nguồn gốc giúp hiểu vì sao chi tiết ấy có mặt và khi nào nó còn có ích:
| Chi tiết trên túi ngày nay | Nguồn gốc | Còn có ích khi nào |
|---|---|---|
| Miệng rút dây (túi bucket, túi rút) | Túi đeo thắt lưng thời trung cổ, reticule | Đựng đồ cồng kềnh, cần mở nhanh; kém an toàn ở chỗ đông |
| Khung kim loại mở miệng rộng | Túi hành lý, túi bác sĩ thế kỷ 19 | Cần nhìn thấy cả lòng túi, đựng hồ sơ, dụng cụ |
| Đinh chân dưới đáy | Rương và túi du lịch | Túi hay đặt xuống sàn, đáy phẳng, đựng nặng |
| Dây đeo vai dài | Túi quân dụng, thời chiến | Đi bộ, đi xe máy, cần rảnh hai tay |
| Quai xích | Túi đeo vai giữa thế kỷ 20 | Muốn đeo vai mà vẫn gọn; nặng hơn quai da |
| Nắp gập với khoá xoay | Túi đựng thư, túi yên ngựa | Giữ đồ không rơi khi nghiêng túi |
Khi chọn túi, đừng hỏi chi tiết ấy có "đẹp" không, hãy hỏi nó sinh ra để giải quyết việc gì và việc ấy có phải việc của bạn không. Một chiếc túi khung cứng sinh ra cho người đi tàu hoả sẽ khó chịu khi kẹp giữa người lái và người ngồi sau trên xe máy.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc túi xách đầu tiên trên thế giới là gì?
Không có một chiếc túi đầu tiên được ghi nhận. Bằng chứng khảo cổ xa nhất thường được nhắc là túi da gắn thắt lưng của xác ướp Ötzi, cách nay hơn năm nghìn năm. Còn chiếc túi cầm tay riêng biệt theo nghĩa hiện đại thường được tính từ reticule cuối thế kỷ 18.
Vì sao quần áo nữ thường ít túi hơn quần áo nam?
Từ khoảng thế kỷ 17–18, quần áo nam giới được may túi liền, còn phụ nữ dùng túi buộc dưới váy. Khi váy chuyển sang dáng ôm, túi trong biến mất và phụ nữ phải mang túi rời. Thói quen thiết kế ấy kéo dài tới nay, cộng thêm quan niệm túi làm phá dáng trang phục.
Túi xách nam có phải là thứ mới không?
Không. Thời trung cổ đàn ông đeo túi ở thắt lưng như phụ nữ. Chỉ khi túi may liền vào áo quần nam, túi rời mới bị coi là đồ của nữ giới. Cặp da, túi đeo chéo, túi đeo hông ngày nay của nam giới thực chất là sự quay lại của một thói quen rất cũ.
It bag là gì?
It bag là cách gọi một mẫu túi cụ thể trở thành món đồ được săn tìm nhất trong một giai đoạn ngắn, thường nhờ sàn diễn, báo thời trang và người nổi tiếng. Hiện tượng này rõ nhất từ cuối thập niên 1990 đến giữa thập niên 2000. Không phải it bag nào cũng trở thành mẫu túi kinh điển về sau.
Túi cói, túi mây của Việt Nam có lịch sử lâu không?
Đồ đan cói, mây, tre phục vụ việc mang vác đã có từ rất lâu trong đời sống nông nghiệp. Dạng túi đan có quai để xách hay đeo theo kiểu thời trang thì phổ biến hơn trong vài chục năm gần đây, nhất là khi các làng nghề làm hàng xuất khẩu và bán cho khách du lịch.
Tìm hiểu lịch sử túi xách ở đâu cho chắc chắn?
Nguồn đáng tin nhất là các bảo tàng trang phục và nghệ thuật trang trí có bộ sưu tập túi, cùng sách lịch sử thời trang của các nhà nghiên cứu. Nên dè dặt với các câu chuyện "gốc gác" kể trên mạng mà không có nguồn, vì nhiều giai thoại được dựng lại để phục vụ quảng cáo.