Sơn cạnh là lớp sơn dẻo phủ lên mép cắt của tấm da để che phần xơ và chống ẩm. Khi nó nứt chân chim, bong từng mảng hay chảy nhớp, cách sửa bền là cạo hoặc chà bỏ hết phần sơn hỏng, mài phẳng mép, rồi sơn lại nhiều lớp mỏng, chà mịn giữa các lớp và là nóng cho sơn liền. Dặm đè sơn mới lên lớp cũ đang bong chỉ giữ được vài tuần. Vết bong nhỏ trên túi màu tối có thể tự dặm; quai và cả viền túi nên để thợ làm.
Mép sơn là chỗ hỏng sớm nhất trên rất nhiều túi da hiện đại, nhất là ở quai và góc nắp, nơi da bị gập và cọ xát liên tục. Ở Việt Nam, nóng ẩm và mồ hôi tay làm vấn đề nặng hơn. Bài này giải thích sơn cạnh hoạt động thế nào, vì sao hỏng, thợ làm lại ra sao và những câu nên hỏi khi mang túi đi sửa.
Sơn cạnh là gì và vì sao túi nào cũng có
Khi cắt một tấm da, mép cắt lộ ra lõi sợi collagen xơ, thấm nước, dễ sờn. Có hai cách hoàn thiện mép phổ biến. Cách thứ nhất là đánh cạnh (burnish): mài mép, bôi nước hoặc chất hỗ trợ, rồi miết mạnh bằng dụng cụ gỗ hay vải cho sợi ép chặt lại, bóng lên. Cách này hợp với da thuộc thực vật dày, thấy nhiều ở đồ da thủ công. Cách thứ hai là sơn cạnh (edge paint, edge coat): phủ lên mép một lớp sơn dẻo, thường gốc acrylic hoặc polyurethane, thành nhiều lớp, chà mịn và là nóng giữa các lớp.
Phần lớn túi da công nghiệp và túi da hiện đại dùng sơn cạnh, vì nó che được mép của nhiều lớp da dán chồng, của da phủ màu và da thuộc crôm vốn không đánh cạnh đẹp được, lại cho màu mép đồng bộ với thân túi. Mép quai túi thường là ba bốn lớp: da mặt, lớp lõi hoặc đệm, da mặt sau, dán keo rồi may, cuối cùng sơn cạnh bao kín.
Sơn cạnh làm tốt trông như một dải nhựa mịn, bo tròn, liền mạch dọc mép, không gợn, không bọt khí. Nhưng nó vẫn là một lớp phủ trên một vật liệu mềm, bị gập và cọ xát mỗi ngày, nên tuổi thọ phụ thuộc rất nhiều vào chất sơn, số lớp, độ kỹ khi làm và cách dùng túi.
Các kiểu hỏng sơn cạnh và nguyên nhân thường gặp
Nhìn kỹ mép túi dưới ánh sáng tốt để biết mình đang gặp kiểu nào:
| Kiểu hỏng | Trông như thế nào | Nguyên nhân hay gặp | Mức độ |
|---|---|---|---|
| Nứt chân chim | Vết nứt nhỏ ngang mép ở chỗ gập | Sơn cứng, phủ một lớp dày; da gập nhiều; nóng lạnh liên tục | Nhẹ đến vừa, sẽ lan |
| Bong mảng | Từng đoạn sơn tách khỏi mép, lộ lõi xơ | Mép chưa được mài, làm sạch kỹ trước khi sơn; ẩm ngấm vào | Vừa, nên sửa sớm |
| Chảy nhớp, dính | Mép mềm, dính tay, bám bụi đen | Sơn kém chất lượng hoặc lão hoá do nhiệt và ẩm | Vừa, phải bóc bỏ |
| Mòn mất sơn | Mép bạc, lộ màu da ở chỗ cọ xát | Cọ vào hông, bàn, ghế xe lâu ngày | Nhẹ, dặm được |
| Phồng, rộp | Bọt nhỏ dưới lớp sơn | Ẩm hoặc dung môi kẹt lại khi sơn | Vừa, bóc bỏ chỗ phồng |
Kiểu nứt và bong thường xuất hiện đầu tiên ở quai, chỗ quai gập vào khoen, và góc nắp. Kiểu chảy nhớp hay gặp ở túi để lâu trong tủ nóng ẩm hoặc túi hay để trong cốp xe.
Vì sao dặm đè lên sơn cũ không bền
Phản xạ đầu tiên khi thấy mép túi bong là mua một lọ sơn cạnh, quét đè lên chỗ bong. Sau vài ngày, mép trông ổn; sau vài tuần, sơn mới bong theo đúng chỗ cũ, có khi kéo thêm một đoạn sơn còn tốt bên cạnh. Lý do nằm ở độ bám: sơn mới chỉ bám chắc vào bề mặt sạch, phẳng, có độ nhám nhẹ. Bôi lên một lớp sơn cũ đang tách khỏi da thì cả hai lớp chỉ bám vào nhau, và lớp cũ vẫn đang rời ra.
Sơn đè cũng làm mép dày lên, gồ ghề, lệch bóng so với phần còn lại. Với sơn đã chảy nhớp, lớp mới không khô được vì lớp dưới vẫn mềm; mép càng dính hơn. Đó là lý do quy trình đúng luôn bắt đầu bằng việc bóc bỏ phần hỏng, dù tốn công.
Một nguyên nhân khác hay bị bỏ qua là chính mép da bên dưới đã ngấm ẩm, dầu tay hoặc keo dán bị chảy ra. Không làm sạch và để mép khô kỹ trước khi sơn thì lớp sơn mới sẽ phồng và bong nhanh, nhất là trong mùa nồm.
Thợ sơn lại mép túi như thế nào
Quy trình dưới đây là cách làm chung của người làm đồ da; mỗi thợ có thể khác chút về vật liệu, nhưng thứ tự các bước gần như giống nhau:
- Bóc bỏ sơn hỏng bằng dao nhỏ, dụng cụ cạo cạnh hoặc chà nhám, theo suốt đoạn bị nứt, bong, kéo dài sang một chút phần còn tốt để mối nối không lộ.
- Mài phẳng và bo mép: dùng giấy nhám từ thô đến mịn cho các lớp da dán chồng bằng nhau, cạnh hơi tròn. Mép lệch lớp thì sơn sẽ đọng chỗ lõm.
- Làm sạch bụi mài, dầu và keo chảy; để mép khô hoàn toàn.
- Sơn lớp lót mỏng để lấp lỗ xơ; có thợ dùng lớp lót riêng, có thợ dùng chính sơn cạnh pha loãng.
- Sơn nhiều lớp mỏng: mỗi lớp chờ khô, chà mịn nhẹ bằng giấy nhám mịn, rồi sơn lớp tiếp theo. Số lớp thường từ ba đến năm hoặc hơn, tuỳ độ dày mong muốn.
- Là nóng bằng dụng cụ là cạnh có kiểm soát nhiệt để sơn chảy nhẹ, liền mặt, bóng và bám chắc hơn.
- Phủ lớp hoàn thiện hoặc đánh sáp nhẹ nếu cần, chờ đủ thời gian khô trước khi giao túi.
Làm đúng quy trình thì một đoạn mép quai cũng tốn nhiều thời gian chờ khô. Thợ hẹn lấy ngay trong vài giờ cho cả chiếc túi thường đã bỏ bớt bước mài hoặc dồn lớp dày.
Khi nào có thể tự dặm ở nhà
Vết mòn nhỏ, sơn còn bám tốt xung quanh. Nếu chỉ một đoạn ngắn ở góc đáy bị mòn mất sơn, sơn hai bên vẫn bám chắc, không nứt, có thể tự dặm: lau sạch, chà nhẹ bằng giấy nhám mịn, sơn hai ba lớp mỏng bằng que nhỏ, chờ khô giữa các lớp.
Túi màu tối, sơn cùng tông dễ mua. Đen, nâu đậm, xanh than là những màu dễ khớp. Màu sáng, màu đặc biệt hoặc mép có hai màu thì rất khó tự pha đúng.
Chấp nhận mép không mịn như nhà làm. Không có dụng cụ là nóng, sơn tự dặm thường hơi gợn và bóng khác. Với túi dùng hằng ngày, điều đó có thể chấp nhận để chặn hư hỏng lan rộng.
Không tự làm khi đã chảy nhớp hoặc bong dài. Hai trường hợp này cần bóc bỏ toàn bộ phần sơn cũ dọc mép, việc dễ làm rách da mặt hoặc làm tòe đường chỉ nếu không quen tay.
Thử trên đồ cũ trước. Nếu chưa từng làm, hãy thử trên một chiếc ví hay dây đồng hồ cũ trước khi đụng vào túi bạn dùng.
Mép đánh cạnh trên da thuộc thực vật: làm lại khác sơn ra sao
Không phải túi nào cũng có sơn cạnh. Túi da thuộc thực vật làm thủ công, ví da dày, dây lưng thường có mép đánh cạnh: sợi da ở mép được mài, làm ẩm rồi miết cho chặt và bóng, đôi khi thêm một chút sáp hoặc chất hỗ trợ. Mép loại này không bong từng mảng như sơn, mà xơ dần, mất bóng, có khi sợi bị tưa ở những chỗ cọ nhiều.
Sửa mép đánh cạnh đơn giản hơn sơn: làm sạch, mài lại cho đều bằng giấy nhám mịn, làm ẩm nhẹ, rồi miết lại bằng dụng cụ gỗ hoặc vải bạt cho đến khi mép bóng và chặt. Thợ có thể thêm thuốc nhuộm mép trước khi miết để mép đậm màu, đều hơn. Với người hay làm đồ da thủ công, đây là việc tự làm được ở nhà với vài dụng cụ đơn giản.
Điều cần tránh là quét sơn cạnh lên mép đã đánh cạnh mà không chuẩn bị. Mép miết bóng có sáp làm sơn khó bám, chỉ vài tuần là bong. Nếu muốn chuyển từ đánh cạnh sang sơn cạnh, ví dụ vì da mỏng, mép xơ nhiều, thợ phải mài bỏ lớp bóng và sáp trước. Ngược lại, túi gốc sơn cạnh nhiều lớp da dán chồng thì gần như không thể chuyển sang đánh cạnh cho đẹp, vì các lớp da và keo khác nhau không miết thành một mặt liền.
Giữ sơn cạnh bền lâu hơn
Sơn cạnh sợ ba thứ: nhiệt, ẩm kéo dài và gập gắt. Để túi xa cốp xe nóng và cửa kính nắng; mùa nồm cất túi nơi thoáng, có gói hút ẩm. Đừng gập quai thành góc nhọn khi cất, đừng nhét quai vào trong túi một cách gượng ép; quai nên để xuôi tự nhiên.
Dầu tay, kem dưỡng và kem chống nắng làm sơn cạnh ở quai mềm và bẩn nhanh. Lau quai bằng khăn ẩm vắt kiệt sau những hôm nóng; tránh dùng cồn hay chất tẩy mạnh lên mép vì có thể làm sơn mềm hoặc bạc màu. Khi dưỡng thân túi, đừng để kem dưỡng đọng lại ở mép sơn.
Cuối cùng, nên để ý mép quai mỗi lần chăm túi. Một vết nứt nhỏ được dặm sớm thì việc sửa nhỏ, rẻ công; để nó lan dài, ẩm ngấm vào lõi quai làm lõi nở, khi đó việc phải làm có khi là thay cả quai.
Hỏi thợ những gì khi mang túi đi sơn lại mép
Sơn cạnh trông đơn giản nên dễ bị làm ẩu. Vài câu hỏi giúp phân biệt người làm kỹ:
- Có bóc bỏ hết phần sơn cũ hỏng không, hay chỉ dặm đè?
- Có mài phẳng mép trước khi sơn không? Sơn mấy lớp, có là nóng không?
- Màu sơn pha theo màu mép cũ hay chọn màu có sẵn gần nhất? Có cho xem thử trên mẫu không?
- Sơn lại cả viền túi hay chỉ đoạn hỏng? Nếu chỉ đoạn hỏng, mối nối có lộ không?
- Bao lâu thì túi dùng được bình thường, có tránh nước trong mấy ngày đầu không?
- Nếu sơn bong lại sớm, tiệm có làm lại không?
Muốn tìm xưởng, cửa hàng đồ da gần nhà nhận sơn lại mép túi, có thể tra danh bạ xưởng và cửa hàng túi xách của trang theo tỉnh, rồi mang túi đến để thợ xem tận tay trước khi hẹn ngày làm.
Câu hỏi thường gặp
Sơn cạnh và keo dán mép có phải là một không?
Không. Keo dán nằm giữa các lớp da để giữ chúng dính vào nhau; sơn cạnh phủ bên ngoài mép đã dán và may xong. Khi keo bên trong bị chảy hoặc bong, các lớp da tách ra, sơn cạnh cũng nứt theo, và việc sửa phải dán lại các lớp trước khi sơn.
Mép túi giả da PU bị bong có sơn lại được không?
Được, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào lớp PU ở mép còn tốt hay đã mủn. Nếu mép đã bong tróc lớp mặt PU, sơn chỉ che tạm. Túi giả da thường có mép gập vào trong hoặc viền bằng dải PU khác; khi viền đã hỏng có thể thay dải viền thay vì sơn.
Có thể đổi màu sơn cạnh khác với màu cũ không?
Có thể, sau khi đã bóc bỏ hết sơn cũ. Một số người chọn màu mép tương phản để làm mới túi. Nên thử trên một đoạn ngắn hoặc trên mẫu trước, vì màu mép ảnh hưởng nhiều tới tổng thể chiếc túi hơn nhiều người nghĩ.
Sơn cạnh bị nhớp dính có lau bằng phấn rôm cho đỡ dính được không?
Phấn rôm làm bớt cảm giác dính trong thời gian ngắn, nhưng không chữa được nguyên nhân: lớp sơn đã lão hoá hoặc kém chất lượng. Bụi và phấn còn bám vào làm mép xám bẩn. Cách duy nhất bền là bóc bỏ lớp nhớp và sơn lại.
Sơn lại mép có làm mất giá trị túi hiệu không?
Với túi hiệu, sơn lại mép bằng vật liệu và màu không khớp có thể bị người mua lại để ý khi đánh giá. Nếu túi có giá trị lớn và bạn có ý định bán lại, nên hỏi trước đơn vị chuyên phục hồi túi hiệu hoặc dịch vụ của hãng.