Da bóng (patent leather) là da thật được phủ một lớp nhựa trong hoặc có màu đủ dày để tạo bề mặt nhẵn, bóng như gương. Ngày nay lớp phủ thường là polyurethane hoặc acrylic, còn trước kia là sơn dầu lanh nhiều lớp. Lớp bóng giúp túi không thấm nước và lau dễ, nhưng đi kèm ba nhược điểm hay gặp: hút màu từ đồ vật khác chạm vào, nứt ở nếp gập khi lạnh hoặc khô, và dính vào nhau hoặc ngả vàng khi gặp nóng, gặp nắng.
Túi da bóng màu xanh, đỏ, đen hay nude đều nổi bật, hợp các dịp cần chỉn chu. Nhưng nhiều người mua về cất vào tủ, vài tháng sau lấy ra thấy vệt màu từ túi bên cạnh in lên, hoặc hai chiếc túi dính chặt vào nhau. Hiểu lớp bóng hoạt động thế nào giúp tránh gần hết những chuyện này.
Da bóng được làm thế nào
Nền của da bóng là da thật, thường là da bò hoặc da bê, có thể là lớp cật đã chỉnh mặt hoặc da váng. Tấm da được làm phẳng mặt, rồi phủ lớp nhựa lỏng lên bề mặt, cho khô hoặc đóng rắn thành màng liên tục. Lớp phủ này khá dày so với các loại da phủ thông thường, nên che hoàn toàn mặt da bên dưới; nhìn vào chỉ thấy độ bóng chứ không thấy lỗ chân lông hay vân.
Kỹ thuật làm da bóng có từ lâu. Ở Mỹ, Seth Boyden thường được ghi nhận là người đưa da bóng vào sản xuất ở Newark vào đầu thế kỷ 19, dùng các lớp dầu lanh phủ nhiều lần rồi sấy. Lớp sơn dầu cũ cho độ bóng đẹp nhưng giòn và dễ nứt; các lớp phủ polyme ngày nay dẻo hơn, đều hơn và nhanh hơn rất nhiều trong sản xuất.
Vì lớp phủ quyết định phần lớn vẻ ngoài, da bóng phủ trên da váng nhìn gần như giống hệt da bóng phủ trên lớp cật. Khác biệt lộ ra theo thời gian: nền da yếu thì lớp phủ chịu ứng suất nhiều hơn ở các nếp gập, góc đáy, dễ nứt sớm. Giả da bóng (PU hoặc PVC bóng trên nền vải) cũng rất phổ biến, nhìn từ xa khó phân biệt; cách nhận biết vẫn là mép cắt và mặt sau, như mọi loại da phủ khác.
Vì sao da bóng hút màu và dính vào nhau
Lớp phủ dẻo là “bọt biển” cho thuốc nhuộm. Lớp nhựa trên da bóng có chứa chất hoá dẻo để giữ mềm. Khi chạm lâu vào vật có thuốc nhuộm, mực in hay nhựa màu khác, chất màu có thể di chuyển dần vào lớp phủ. Nhiệt độ cao và độ ẩm làm quá trình này nhanh hơn.
Thủ phạm hay gặp. Giấy báo hoặc giấy in màu dùng để nhồi túi, quần jean mới, túi nilon in chữ, ví hay túi giả da màu khác đặt sát bên, bìa sách in màu. Một chiếc túi da bóng trắng hoặc nude nhồi giấy báo cất suốt mùa nóng có thể in lại cả dòng chữ.
Vết màu đã ngấm khó tẩy. Vì màu đi vào bên trong lớp phủ chứ không nằm trên bề mặt, lau thường không hết. Dung môi mạnh có thể làm mờ hoặc chảy lớp bóng. Đây là lý do phòng tránh quan trọng hơn chữa.
Dính vào nhau khi nóng. Hai bề mặt da bóng ép sát nhau ở nhiệt độ cao, như trong cốp xe máy, xe ô tô đỗ ngoài nắng hay tủ kín mùa hè, có thể mềm ra và bám dính. Khi gỡ ra, lớp bóng có thể bị kéo rách hoặc để lại mảng xỉn.
Ngả vàng với màu trắng, màu nhạt. Tia cực tím và thời gian làm một số lớp phủ trong ngả màu vàng. Túi da bóng trắng phơi đèn trưng bày hay nắng qua cửa kính lâu ngày thường ngả màu trước các màu khác.
Nứt ở nếp gập: nguyên nhân và cách hạn chế
Lớp bóng là màng liên tục, khi tấm da gập đi gập lại ở cùng một chỗ, màng chịu kéo giãn và co lại liên tục. Nếu lớp phủ dày hoặc đã cứng đi do thời gian, do khô, những vết gập này sẽ thành vết nứt nhỏ như sợi tóc, rồi lan rộng. Chỗ hay nứt nhất là mép nắp túi, gốc quai, nếp ở hai bên thân túi mềm.
Nhiệt độ thấp làm lớp phủ giòn hơn. Điều này ít gặp ở miền Nam, nhưng ở miền Bắc mùa đông, hoặc túi đặt ngay dưới luồng gió điều hoà lạnh cả ngày, vẫn có thể xảy ra. Ngược lại, nóng quá làm lớp phủ mềm, dễ dính và in vết.
Khi chọn túi da bóng, nên ưu tiên kiểu có ít nếp gập lặp lại: túi hộp, túi cầm tay, túi có nắp được tạo phom cứng sẵn. Túi da bóng kiểu mềm, gập đôi, nhét vào balo thì tuổi thọ lớp bóng ngắn hơn nhiều. Trong lúc dùng, không gập túi ngược chiều thiết kế, không ép túi trong ngăn chật. Khi phát hiện vết nứt nhỏ, nên mang thợ xử lý sớm; đợi đến khi nứt lan thành mảng thì khó phục hồi cho đẹp.
Da bóng thật và giả da bóng: điểm khác người mua để ý
Cả hai đều có thể đẹp và dùng được, quan trọng là biết mình đang mua gì để giữ đúng cách:
| Điểm xem | Da bóng nền da thật | Giả da bóng (PU, PVC trên vải) |
|---|---|---|
| Mép cắt | Lớp bóng mỏng trên khối sợi da xơ | Lớp bóng trên lớp nhựa xốp và lưới vải |
| Mặt sau chỗ không lót | Xơ như da lộn | Vải dệt đều hoặc lớp vải không dệt |
| Cảm giác khi bóp | Có độ dày, đàn hồi | Mỏng hơn, đôi khi nhăn như giấy bóng |
| Độ bóng | Bóng sâu, phản chiếu rõ | Có loại bóng rất tốt, có loại bóng nhựa hơi mờ |
| Lão hoá | Nứt ở nếp gập, ngả màu | Nứt, bong, có loại dính nhớp sau vài năm |
| Hút màu, dính khi nóng | Có | Có, PVC thường dễ hơn |
Hàng giả da bóng tốt có thể khá bền nếu dùng nhẹ nhàng. Còn với túi da bóng nền da thật, ngoài lớp bóng, nền da tốt giúp túi đứng dáng và mép may chắc hơn; nếu bỏ chi phí cao hơn, hãy kiểm cả nền da chứ không chỉ độ bóng.
Khi mua túi da bóng: những chỗ cần soi kỹ
Lớp bóng phản chiếu ánh sáng nên khuyết điểm nhỏ nào cũng lộ rõ. Dưới ánh sáng tự nhiên hoặc đèn trắng, xoay túi chậm và kiểm:
- Mặt bóng có gợn sóng, bọt khí hay chấm bụi không. Nhìn hình phản chiếu của một đường thẳng (mép cửa, mép đèn) trên thân túi: đường bị méo, lượn sóng là lớp phủ không đều.
- Nếp gập ở nắp và gốc quai. Túi mới mà đã có vệt nứt mảnh như sợi tóc hoặc vệt trắng mờ là lớp phủ giòn, sẽ nứt nhanh.
- Mép sơn cạnh và đường may. Lỗ kim trên da bóng phải đều, chỉ không nhăn mặt bóng xung quanh. Mép sơn không lem lên bề mặt bóng.
- Vết dính, vết in màu do trưng bày. Túi trưng bày lâu cạnh túi khác hoặc nhồi giấy in có thể đã bị in màu nhẹ, nhất là màu sáng. Hỏi lấy chiếc còn trong bao.
- Mùi nhựa quá nồng. Mùi hắc mạnh khi mở túi thường do dung môi, chất hoá dẻo còn dư; để thoáng vài ngày thường giảm, nhưng nếu vẫn nồng thì nên cân nhắc.
- Hỏi nền da. Da bóng trên lớp cật, trên da váng hay giả da trên vải: xem mép cắt, mặt sau và hỏi người bán ghi rõ vào hoá đơn.
Mua online thì xin video quay túi dưới ánh sáng tự nhiên, xoay chậm cho thấy phản chiếu, vì ảnh chụp đèn studio thường giấu được gợn sóng và vết in màu.
Cất túi da bóng đúng cách
Hầu hết hỏng hóc của da bóng xảy ra lúc cất, không phải lúc dùng. Một quy trình đơn giản:
- Lau sạch trước khi cất. Dùng khăn mềm ẩm nhẹ lau bụi, vết tay, rồi lau khô. Dầu tay và mỹ phẩm để lâu trên lớp bóng có thể làm mờ hoặc bắt màu.
- Nhồi bằng giấy trắng không in. Tuyệt đối không dùng giấy báo, tạp chí, giấy gói hàng có in màu. Có thể dùng vải cotton trắng sạch.
- Cho vào túi vải riêng. Mỗi chiếc túi da bóng một túi vải cotton màu sáng, không để hai túi da bóng chạm trực tiếp vào nhau, không để chung với ví giả da màu khác.
- Chọn chỗ mát, tối, thoáng. Tránh tủ sát tường nóng hướng tây, cốp xe, gầm cầu thang ẩm. Tránh ánh nắng và đèn chiếu trực tiếp lâu ngày, nhất là túi màu trắng, nude.
- Không treo bằng quai mảnh lâu ngày. Đặt đứng trên kệ, quai thả tự nhiên, không gập quai đè lên thân túi để tránh hằn nếp.
- Lấy ra kiểm vài tháng một lần. Mùa nồm, mùa nóng, mở ra xem có vết dính, vết màu hay mốc ở mép. Phát hiện sớm thì dễ xử lý.
Khi mang túi đi, cũng nên để ý: không đặt túi da bóng màu sáng lên ghế vải màu đậm, không đè lên tờ rơi, hoá đơn in nhiệt, và không để túi trong cốp xe máy giữa trưa hè.
Da bóng có hợp với khí hậu Việt Nam?
Da bóng có điểm cộng lớn ở xứ mưa nhiều: không thấm nước bề mặt, vết bùn bắn lau là sạch, ít bám mốc ở mặt ngoài hơn da trơn để trần. Với túi dự tiệc, túi đi làm dùng xen kẽ, đó là chất liệu dễ chịu. Nhưng nắng nóng là điểm trừ: nhiệt trên yên, trong cốp xe hay túi treo ngoài trời giữa trưa có thể làm lớp bóng mềm ra, dính vào đồ khác và đẩy nhanh quá trình ngả màu.
Nồm ẩm ở miền Bắc gây ra vấn đề khác: độ ẩm cao kéo dài làm mốc phát triển ở mép cắt, đường may và lớp lót bên trong, dù mặt bóng vẫn sạch. Nếu cất túi da bóng trong tủ kín suốt mùa nồm, nên có gói hút ẩm và mở tủ thông gió định kỳ.
Cách dùng hợp lý nhất: coi túi da bóng là túi theo dịp hoặc dùng luân phiên, không phải túi chịu tải hằng ngày. Chọn màu sẫm (đen, xanh than, đỏ đậm) nếu muốn ít lo về ám màu và ngả vàng; chọn màu sáng thì chấp nhận phải cất kỹ hơn. Với người hay đi xe máy dưới nắng, túi có kiểu dáng gọn, có phom cứng sẽ bền hơn túi da bóng mềm.
Câu hỏi thường gặp
Túi da bóng bị dính màu từ giấy báo có tẩy được không?
Vết mới, nhạt đôi khi giảm được bằng cách lau nhẹ với dung dịch làm sạch dành riêng cho da bóng, thử ở chỗ khuất trước. Vết đã ngấm sâu vào lớp phủ thường không tẩy hết. Không dùng cồn, nước tẩy sơn móng hay dung môi mạnh vì có thể làm chảy hoặc mờ lớp bóng.
Hai chiếc túi da bóng dính vào nhau thì gỡ thế nào?
Không giật mạnh. Đưa cả hai vào chỗ mát cho lớp phủ cứng lại, rồi tách từ từ từ mép. Có thể luồn một tờ giấy trắng mỏng vào dần khi tách. Nếu lớp bóng đã bị kéo rách hoặc để lại mảng xỉn, nên mang thợ xem có phủ lại được không.
Da bóng có cần dưỡng như da trơn không?
Không cần dưỡng dầu như da trơn, vì lớp phủ không thấm dầu. Chỉ cần lau sạch, lau khô. Một số sản phẩm làm sạch và bảo vệ dành riêng cho da bóng có thể giúp giữ độ bóng, nhưng không dùng dầu dưỡng đặc hay xi đánh giày vì dễ để lại vệt mờ.
Túi da bóng trắng ngả vàng có trắng lại được không?
Ngả vàng do lớp phủ đổi màu dưới tia cực tím và theo thời gian thường không đảo ngược được bằng cách lau. Thợ có thể phủ màu lại, nhưng túi sẽ mất phần nào vẻ bóng gốc. Phòng ngừa bằng cách cất trong túi vải, tránh nắng và đèn chiếu là cách duy nhất chắc chắn.
Da bóng có bị bong như giả da không?
Da bóng nền da thật thường nứt ở nếp gập hơn là bong theo mảng. Giả da bóng nền vải thì có thể bong, dính nhớp hoặc nứt khi lớp nhựa lão hoá. Với cả hai loại, tránh nóng, tránh gập lặp lại và cất đúng cách giúp kéo dài tuổi thọ đáng kể.
Đi mưa với túi da bóng có sao không?
Lớp bóng không thấm nước nên mưa nhỏ không đáng lo, chỉ cần lau khô khi về. Mưa lớn ướt sũng thì nước có thể ngấm qua mép cắt và đường may vào nền da, lớp lót. Lau khô ngay, nhồi giấy trắng hút ẩm, để nơi thoáng, không sấy nóng.